ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਲਟੀ (ਵਮਨ) ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਲਟੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ, ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਕਸੈਲਾ ਪਦਾਰਥ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਲਾਇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੋਗ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਸ਼ੋਧਨ) ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਹੋਣ, ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਾਂਗ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਖੰਘ (ਕਾਸ਼ਟ) ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਖੰਘ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ (ਕ੍ਰਮੀ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਜਿਹੜੀ ਖੰਘ ਸ਼ੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਕੰਨਾਂ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਪੈਣਾ। ਵਾਤ ਜਦੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਪਰ ਵਧਣ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਥਿਆں ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਟੁੱਟੇ ਪਿਤਲ ਵਾਂਗ ਵਕਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ, ਪਾਸੇ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ, ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ, ਤੀਬਰ ਦਰਦ, ਰੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼, ਰੋਮਾਂਚ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਕਫ ਕੱਢਣ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੰਘ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕਸੈਲਾਪਨ, ਬੁਖਾਰ, ਚੱਕਰ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੰਘ ਲੰਬੀ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਵਾਲੀ ਖੰਘ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ ਘੱਟ, ਦਿਲ ਭਾਰੀ, ਗਲਾ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਨੱਕ ਵਗਣ, ਉਲਟੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਰੋਮਾਂਚ, ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿਕਣ ਕਫ, ਅਤੇ ਕਫ ਦੀ ਵਾਧੂ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਜੰਗ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੰਘ ਵਿੱਚ ਕਫ, ਖੂਨ, ਪੀਲਾ, ਕਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਉਤਪਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਗਲੇ ਤੋਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਥੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਛਾਤੀ ਚੀਰੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਜਾਂ ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਛੂਹਣ ਤੇ ਦਰਦ, ਚੀਰਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਪਿਆਸ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ, ਕੰਬਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਮਰੀਜ਼ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਰੌਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਸੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਫ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਕਤ, ਰੰਗ, ਅੱਗ ਪਚਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਖੂਨ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਦੀ ਜਕੜ, ਇਹ ਸਭ ਰੋਗ ਸ਼ੋਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੋਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਖੰਘ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਫ ਨਾਲ ਥੁੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੜੀ ਹੋਈ ਪੀਪ ਵਰਗੀ, ਪੀਲੀ ਤੇ ਲਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਸੋਣ ਸਮੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਦਿਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਢੀ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਵਧੇਰੇ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ ਤੇਲੀਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਵਕਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਉਜਲੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਖੰਘ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ ਅਤੇ ਚੋਟ ਦੇ ਰੂਪ ਨਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਨਵੇਂ ਹੋਣ। ਜਿਹੜੇ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸ਼ੋਸ਼, ਉਲਟੀ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ। ਇਹ ਖੰਘ ਵਧਣ ਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਅਜੀਰਨ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਬੁਖਾਰ, ਧੂੜ, ਧੂੰਆ, ਵਾਤ, ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚੋਟ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ। ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਛੋਟਾ, ਹਨੇਰਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਕਫ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਹ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅਜੀਰਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਵਾਤ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਦਿਲ ਤੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ, ਅਣਗੌਲ ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਕੰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ; ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਰਿਤ ਵਾਤ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਕੇ, ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਅਤੇ ਕਫ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰ, ਗਲਾ, ਛਾਤੀ, ਪਾਸੇ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਖੰਘ, ਘੁੰਘਰਾਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਬਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਵਧੇਰੇ ਤੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਰੀਜ਼ ਇਸ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੇ ਲੈਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਫੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਕੰਬਣਾ, ਤੇ ਠੰਢੇ ਬੱਦਲ, ਪਾਣੀ, ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਕਫ ਨਾਲ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਹਨੇਰਾ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਤਾਕਤਵਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਠੰਢ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘਟਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਖੰਘ ਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚੋਟ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਮੂਤ੍ਰਾਸਯ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਸਫੈਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ, ਬੇਸੁਧ ਬੋਲ, ਰੰਗਤ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕੇ।