ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਅੰਕੁਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੰਤੁਲਨ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਬੀਜ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰੋਗ ਅਤੇ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਦਸ਼ਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁੱਕਾਮ ਜਾਂ ਬੁਖਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਕਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨੀ, ਭਾਰੀਪਨ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਉਲਟੀ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ, ਖੂਨ ਵਗਣਾ, ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਾ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਲੈਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਨ, ਲਾਲੀ, ਭ੍ਰਮ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੇਤੁਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਕ ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਨ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਮਾਸ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਦਬੂ, ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ, ਪਸੀਨਾ, ਵਧੀਕ ਪਿਆਸ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਬਦਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫੱਟਣਾ, ਰੋਗ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ, ਜਾਗਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ, ਮਰੋੜ ਤੇ ਕਰਾਹਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਲਨ, ਬਾਹਰੀ ਠੰਡ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ, ਹਿੱਕ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ ਜਨਨੇਦਰਿਆਂ ਦੀ ਜਕੜ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਵੀਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਪੰਜ ਰੋਗ ਉਲਟੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਲਕੇ ਜ਼ੁੱਕਾਮ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਠੰਡ ਤੇ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਲਕਾ ਜ਼ੁੱਕਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਗ ਜਕੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਫ਼ ਹਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਧੁਮੇਹ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਤੇ ਲੇਪ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਹਰੀਦ੍ਰਕ' ਜਾਂ ਮਾਰਕ ਜ਼ੁੱਕਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਤੇ ਪਿੱਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਜ਼ੁੱਕਾਮ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲੀ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤਜ ਜ਼ੁੱਕਾਮ ਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਠੰਡਾ ਤੇ ਅੱਧਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕਫ਼ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਗਰਮ ਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਠੰਡੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਰਸ, ਰਕਤ, ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀ ਤੇ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਖਾਨਾ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਗਰਮ ਪਖਾਨਾ ਬਲਦ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ, ਥਕਾਵਟ, ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਪਚਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਦਰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਸੀਨਾ, ਛੀਂਕ, ਚਿੱਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੋਵੇ, ਭੁੱਖ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਖੂਨ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਕੌੜ੍ਹਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ ਜਾਂ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਵੱਧ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਦਰਾ, ਉਡਾਲਕ ਆਦਿਕ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਈਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਰਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਖੂਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖੂਨ-ਪਿੱਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਦਾ ਗੰਧ ਤੇ ਰੰਗ ਪਿੱਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖੂਨ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ, ਤਲੀ ਤੇ ਜਿਗਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀਪਨ, ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਠੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧੂੰਏਂ ਜਾਂ ਖੱਟੇ ਡਕਾਰ, ਉਲਟੀ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਵਿਰਕ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਚੱਕਰ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੂਨ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਵਰਗੀ ਬਦਬੂ, ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਹਰਾ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਨੀਲਾ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲਪਨ ਤੇ ਅਧਰਮਿਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਉੱਤੇ ਵਧ ਕੇ ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਜਨਨੇਦਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਵੀ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੁਧੀ (ਪੁਰਗੇਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੁਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਫ਼ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵਿਸ਼ੁਧੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਕਸੈਲੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਰਸ, ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਕੌੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂ ਕਸੈਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਲਟੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਉਲਟੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਕਸੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਹੋਣ, ਓਹ ਰੋਗ ਅਸਾਧ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਥੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੁਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੁਧੀ ਖੂਨ-ਪਿੱਤ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਓਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੁਧੀ ਦੋਵੇਂ ਲੱਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੁਧੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਟਿਲਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਖੰਘ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ—ਕਿਉਂਕਿ ਖੰਘ ਜਲਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਸਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ: ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼, ਚੋਟ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ (ਕਮਜ਼ੋਰੀ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਖੰਘ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੰਘਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਨ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਤ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਨਸਾਂ ਤੇ ਨਲੀਆਂ ਭਰ ਕੇ, ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਟਦੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਲੱਛਣ, ਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕੇ।