ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੰਗਤ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸੜਨ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੱਕਰ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸੜਨ, ਲਾਜ, ਨੀਂਦ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯਾਦ ਦਿਮਾਗ਼ 'ਚ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਉਪਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ, ਪਿੱਟ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਪਿੱਟ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ, ਸ਼ਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਬੁਖਾਰ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਤਿੱਖੇ ਬੁਖਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਪਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਦਾਨੇ ਜਾਂ eruption ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਸੜਨ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਮੋਡਾ ਜਾਂ ਭਾਰੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਅਕੁਦਰਤੀ, ਠੀਕ ਹੋਣ ਯੋਗ ਜਾਂ ਅਸਾਧ, ਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਗੁੰਝਲ ਵਾਲਾ। ਸਰੀਰਕ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਠੰਢਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਟ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੜਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁਖਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਾਵਣ, ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ, ਪਿੱਟ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਅਕੁਦਰਤੀ ਬੁਖਾਰ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਬੁਖਾਰ ਅਕਸਰ ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੱਟ ਤੇ ਕਫ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਟ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਫ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣੇ-ਪੀਣੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਟ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰੋਗ ਹੌਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੁੰਝਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੂਤਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਲ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਪੱਕਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇ ਰੋਕਟੋਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰਾਹਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮਲ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਅਕਸਰ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਲਗਾਤਾਰ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਬੁਖਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਲਦ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਜੀਵਣ ਰਸ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ, ਵਾਤ, ਪਿੱਟ, ਕਫ਼—ਇਹ ਬੁਖਾਰ 7, 6 ਜਾਂ 12 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਿਟ੍ਹਾ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰਿਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਜੋ ਦੁੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਰੋਗ ਮੁਕਾਵਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਆਵੇ। ਜੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਰੋਗੀ ਹਨ ਜਾਂ ਗਲਤ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਧਦਾ-ਘਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵਧਦਾ, ਕਦੇ ਘਟਦਾ। ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਸੁੱਖਮ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੰਗਤ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਚਲਣੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਦੋਸ਼ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਬੁਖਾਰ ਅਣਿਯਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ, ਇਹ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਵੇਲੇ ਮਾਸ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਪਿੱਟ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਕਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਟ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਕਿਸਮ ਮਲ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੇ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੱਡੀ ਤੇ ਮੱਜਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੌਥੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬੁਖਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਰਾਹਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੁਖਾਰ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਲਾਭਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਮਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੌਥਾ ਕਿਸਮ ਔਖਾ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖਮ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ, ਦੋਸ਼ ਖੂਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਹੌਲਿਆਂ-ਹੌਲਿਆਂ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੜਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਿਯਮਤ, ਔਖੇ ਆਰੰਭ ਵਾਲਾ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰੋਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਬੁਖਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ।