ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ—ਇਕਠੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਪੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਥਕਾਵਟ, ਸੁਸਤਤਾ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਮਗਰੋਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਵੱਧ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਅਸਾਧ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਔਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਇਲਾਜਯੋਗ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੱਤ ਵੱਖਰਾ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਲਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਔਖੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੰਡਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਰਸ ਵਗਣ ਜਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਰਛਾ, ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਸਤਤਾ, ਆਲਸ ਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਚੋਟ, ਸੰਪਰਕ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਟੋਣੇ-ਟੋਟਕੇ। ਚੋਟ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਜਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਅਕਸਰ ਖੂਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਦੁੱਖ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਛਾਇਆ, ਦਵਾਈਆਂ, ਜ਼ਹਿਰ, ਗੁੱਸਾ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਇੱਛਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਛਾਇਆ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ। ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮੂਰਛਾ, ਸਿਰਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮੂਰਛਾ, ਦਸਤ, ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਪੈ ਜਾਣਾ, ਜਲਣ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬਣਾ ਤੇ ਸਿਰਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚੱਕਰ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਜਲਣ, ਲਜਾ, ਨੀਂਦ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਯਾਦਸ਼ਤ ਦੀ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖਾਰ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਟੋਣੇ-ਟੋਟਕੇ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਦੋ ਬੁਖਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਟੋਣੇ-ਟੋਟਕਿਆਂ ਦੀ ਛਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ ਤੇ ਮਨ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਦਾ ਜਲਣ ਤੇ ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਅਕੁਦਰਤੀ, ਇਲਾਜਯੋਗ ਜਾਂ ਅਸਾਧ, ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰਕ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ। ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕਫ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਵਿਗਾੜ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਮਲ ਆਦਿ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਖਾ, ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਾਤ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬੁਖਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅਕੁਦਰਤੀ ਬੁਖਾਰ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਔਖਾ-ਇਲਾਜਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਗੜਿਆ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਫ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕਫ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਗਾੜ ਹੌਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਵਿਗਾੜ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਅਸਾਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਪਚਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਪਚਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ, ਮਨ ਭਟਕਣਾ, ਔਖੀ ਸਾਹ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ, ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਪੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਾਪਸੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰਾਹਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਲ, ਸਮਾਂ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਕਸਰ, ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਲਗਾਤਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁਖਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਹਿਣ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਲਣ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਜੀਵ-ਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਕਦੇ ਸੱਤ, ਕਦੇ ਛੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੂਮਨ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਸੀਮਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਅਗਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਜੋ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ, ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ—ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ, ਬੁਖਾਰ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਖੁਰਾਕ ਆਦਿ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਅਣਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਅਣਿਯਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁੜ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਸੁਖਮ ਬੁਖਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ, ਸੁਸਤਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਸ-ਵਾਹਕ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ ਜਲਦੀ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ; ਜੋ ਨੇਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਲਟ ਪਾਸੇ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਣਿਯਮਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਆਰੰਭ ਵਾਲੀ, ਦੋਸ਼ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਹ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਵਾਹਕ ਨਲੀ, ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਨਲੀ, ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਸਮਝ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।