ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼—ਨੂੰ ਉਤਲੇ ਕਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਧਾਤੂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਡਰ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਰਾਬ ਖੁਰਾਕ, ਵਧੇਰੇ ਕਫ਼, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼, ਗਲਤ ਆਚਰਨ, ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰੁਚੀ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਵਿਅਪਰੀਤ ਹਾਲਾਤ ਜਾਂ ਗਲਤ ਇਲਾਜ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਨ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਤਨ-ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦਾ ਸਰਪੰਚ, ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੱਖ ਦੇ ਯਜ್ಞ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" ਇਹ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਜੋ ਤਪਤ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪਾਕਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਤਾਪ, ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰੁਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੰਦਰਮਦਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲਿਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਊਸਰਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਠੰਡ ਅਤੇ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਦਾਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਲਟ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਜੀਰਨ, ਜਕੜ, ਆਲਸ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਚਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਦਰਦ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਰ ਆਵੇ, ਮਤਲੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਵੇ, ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਤੇ ਗਰਮ ਹੋਵੇ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਵੇ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਾ ਤਾਂ ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਣਪਚੇ ਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਅਣਪਚੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾ ਪਨ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਲਕਾਪਨ ਅਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਚੇ ਹੋਏ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਛੂਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਲਣ, ਗਲੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਲੋਮਹਰਸ਼, ਉਬਾਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਪਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਖੰਘ, ਪੀਲਾਪਨ, ਠੰਡ, ਜਕੜ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਚੱਕਰ, ਨੀਂਦ ਆਉਣੀ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਠੰਡ, ਜਕੜ, ਪਸੀਨਾ, ਜਲਣ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ, ਉਲਜਣ, ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪਰਤ ਅਤੇ ਕੜਵਾਪਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਨੀਂਦ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਦਾ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਗਾਉਣ, ਨੱਚਣ, ਹੱਸਣ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੰਧੀਆਂ, ਲਾਲ, ਡੁੱਬੀਆਂ, ਪਲਕਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ, ਸਿਰ, ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ—ਇਹ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੰਨ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਦਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੀਭ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਖੁਰਦਰੀ, ਭਾਰੀ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ। ਕਈ ਵਾਰ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਧੱਬੇ, ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਰਿਸਾਅ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਿਕਣਾਪਨ, ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਬੇਸੁਧ ਬੋਲ—ਇਹ ਵੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਸ਼ ਪੱਕੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਵਰਗਾ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਉਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਅੰਦਰੋਂ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਲਾਸ ਜਾਂ ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਲੱਭਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਸਾਧ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਔਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਪਰ ਇਲਾਜਯੋਗ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਿੱਤ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਲਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਔਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਠੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰਿਸਾਅ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਮਸਤ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਚੋਟ, ਸੰਪਰਕ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨਾ; ਚੋਟ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ, ਵਾਤ ਖੂਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਦੁੱਖ, ਰੰਗ-ਬਦਲ, ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਭੂਤ-ਪਰੇਤਾਂ ਦੇ ਵਸ, ਦਵਾਈਆਂ, ਜ਼ਹਿਰ, ਗੁੱਸੇ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਭੂਤ-ਪਰੇਤਾਂ ਦਾ ਵਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸੁੰਘ ਤੋਂ; ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ, ਅਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਕਾਲਾਪਨ, ਜਲਣ, ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬਣਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ; ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਸੁਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚੱਕਰ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਲਣ, ਲਾਜ, ਨੀਂਦ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਘਾਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਭੂਤ-ਪਰੇਤਾਂ ਦੇ ਵਸ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਤੜਫਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਦਾਣੇ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦਾ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਮਧੁਰ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਅਕੁਦਰਤੀ, ਇਲਾਜਯੋਗ ਜਾਂ ਅਸਾਧ, ਸਧਾਰਣ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ; ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਫ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ 'ਤੇ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵਿਗਾੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੜਕ ਅਤੇ ਵੇਸਟ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਪਸ਼ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਰਖਾ, ਪਤਝੜ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕੁਦਰਤੀ ਕਿਸਮ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਔਖੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤ ਤੋਂ ਵਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਉਤਲੇ ਹੋਏ ਵਾਤ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ, ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਤਕ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰ-ਮਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।