ਰੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਟਕਾਂ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਅੰਤਰ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਤੱਕ ਕਾਰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਗੇ। ਹਰੇਕ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ) ਦਾ ਉਤਪਾਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਿੱਖੇ, ਕਰਾਰੇ, ਕਸੇਲੇ, ਖੱਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੌੜਦਾ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਕਸਰਤ, ਅਤਿ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ, ਤਿੱਖੇ, ਲੂਣ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ, ਗਰਮ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਗੁੱਸੇ, ਸੜਨ, ਪਤਝੜ, ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕਫ, ਮਿੱਠੇ, ਖੱਟੇ, ਲੂਣ ਵਾਲੇ, ਚਿਕਣੇ, ਭਾਰੀ, ਠੰਡੇ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਔਖੇ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਕਫ ਦੇ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਣਕੁਲ ਜਾਂ ਅਧਪਚਿਆ, ਗਲਤ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ, ਪਾਣੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜਾਂ, ਤੇਲ ਦੀ ਕੱਚੀ ਖਲ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਗੰਦਾ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ, ਜਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤ, ਜਾਂ ਝਗੜਿਆਂ, ਆਤਮਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਰਾਬ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਕਫ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਬਾਦਾ, ਗਲਤ ਆਚਰਣ, ਪਾਪ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਇਲਾਜ, ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਤਪਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਰਸਾਇਨ ਥੈਰੇਪੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗਾ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਬੁਖਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ। ਬੁਖਾਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜੰਜ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਇਹ ਬੁਖਾਰ, ਜੋ ਤਪਤ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਤਾਪ, ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰੁਰਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਮਦਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲਿਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਊਸਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ ਉਲਟੀ, ਮਤਲੀ, ਖੰਘ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਠੰਡ, ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਦਾਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਠੀਕ ਹੋਣਾ ਵੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਕਾਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣਾ, ਅਜੀਰਨ, ਜਕੜ, ਆਲਸ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਖਰਾਬ ਪਚਣ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਦਰਦ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਰ ਆਉਣੀ, ਮਤਲੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਤੇ ਭਾਰੀਪਣ, ਵਧੀਕ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਲਿਨਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਣਪਚੇ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਚਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲ—ਇਹ ਪਚੇ ਹੋਏ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇ ਬੁਖਾਰ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਲਣ, ਗਲਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਜੰਭਾਈ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਖੰਘ, ਪੀਲਾਪਣ, ਠੰਡ, ਜਕੜ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਚੱਕਰ, ਨੀਂਦ—ਇਹ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਠੰਡ, ਜਕੜ, ਪਸੀਨਾ, ਜਲਣ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ, ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਗਤੀ, ਭੁਲਾਵਾ, ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਪਰਤ ਤੇ ਕਸੈਲਾਪਣ—ਇਹ ਕਫ-ਪਿੱਤ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਤਪਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਸਦਾ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ ਪਸੀਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ, ਹੱਸਣਾ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੰਦੀਆਂ, ਲਾਲ, ਡੁੱਬੀਆਂ, ਕੰਪਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਣੇ, ਸਿਰ, ਜੋੜ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਦਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੀਭ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਖੁਰਦਰੀ, ਭਾਰੀ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕੰਪਦੇ ਹਨ। ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ, ਵਧੀਕ ਪਿਆਸ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਧੱਪਾਂ ਤੇ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਵਧੀਕ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧੀਕ ਰਸ, ਮੂੰਹ ਚਿਕਣਾ, ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਬੇਸੁਧ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਪਕਣਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਨੀਂਦ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੰਡ ਮੰਡ ਆਵਾਜ਼, ਤੇ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਉਤਪਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਅੰਦਰੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਿਅਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਰਸਤਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਬੁਖਾਰ ਅਸਾਧ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਔਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬੁਖਾਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪਿੱਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਲਣ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਤੇ ਔਖੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਠੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਨਾਲ ਰਸ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਠੰਢ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਤੇ ਉਲਟੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਖਾਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਚੋਟ, ਸੰਪਰਕ, ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਟੋਨੇ ਤੋਂ; ਚੋਟ ਤੋਂ ਆਇਆ ਬੁਖਾਰ ਜਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਾਤ ਖੂਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਦੁੱਖ, ਰੰਗਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਬੁਖਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਖਾਰ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਤ, ਦਵਾਈਆਂ, ਜ਼ਹਿਰ, ਗੁੱਸੇ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਨਕ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ, ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸੁੰਘ ਨਾਲ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਘਟਾਓ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੋਗ ਦੇ ਮੂਲ, ਉਤਪਤੀਆਂ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।