ਰੋਗ, ਬੁਰਾਈ, ਬੁਖਾਰ, ਪੀੜਾ, ਵਿਗਾੜ, ਖਰਾਬੀ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਸ਼ਟ, ਦੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਰਨ, ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ, ਲੱਛਣ, ਉਪਸ਼ਮ ਅਤੇ ਗਤੀ। ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਵਜ੍ਹਾ, ਥਾਂ, ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲੱਛਣ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਲੱਛਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਛਣ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਰੂਪ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਲਕੜ, ਮੋਹਰ ਤੇ ਦਿੱਖ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਈ, ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਠੀਕ ਵਰਤੋਂ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ ਜਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਆਰਾਮ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਿਆਈ ਹੈ। ਰੋਗ ਦੇ ਉਪਸ਼ਮ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਰੋਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਯੋਗਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਦੀ ਗਤੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜੀ ਹੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਫੈਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ, ਭਿੰਨਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਤਾਕਤ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਿਕਤਾ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਹਰੇਕ ਰੋਗ ਦਾ ਮੂਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧੂਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੜਵਾ, ਤੇਜ, ਸੁੱਕਾ, ਖੱਟਾ, ਅਸਮਰਥ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਦੌੜਦਾ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਯਾਮ ਜਾਂ ਅਤਿ ਸੈਕਸ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼, ਤੇਜ, ਨਮਕੀਨ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ, ਮਿਰਚੀਦਾਰ ਖਾਣਾ, ਗੁੱਸਾ, ਸੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪਤਝੜ, ਦਿਨ ਦਾ ਮੱਧ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਦੋਸ਼ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ, ਠੰਢਾ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ, ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧਾ ਗਿਆ ਖਾਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਂਛਾ ਕਰਕੇ ਉਲਟੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕਫ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਣਕੁਲ, ਅਧਪਚਿਆ, ਬੇਤਰਤੀਬ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਰੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ, ਪਾਣੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤੇਲ-ਕੱਕ, ਸੜਿਆ ਮਾਸ, ਗੰਦਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਗਾੜੇ ਤੱਤਾਂ, ਜਾਂ ਮਨ-ਮੁਟਾਅ, ਆਤਮਿਕ ਪੀੜਾ ਜਾਂ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਾੜੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ, ਵਧੂ ਕਫ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼, ਗਲਤ ਆਚਰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਪ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬੇਤਰਤੀਬੀਆਂ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਇਲਾਜ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਰਸਾਇਨ ਥੈਰੇਪੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਬੁਖਾਰ ਸਮਝ ਆ ਸਕਣ। ਬੁਖਾਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੱਖ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੁਖਾਰ, ਜੋ ਸੜਨ ਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪਾਕਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਤਾਪ, ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰੁਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੰਦਰਮਦ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲਿਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਜਕੜ, ਠੰਢ ਤੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਕਫ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਪਸ਼ਮ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਬਦਹਜ਼ਮੀ, ਜਕੜ, ਆਲਸ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਖਰਾਬ ਹਜ਼ਮਾ, ਨੀਂਦ, ਥਕਾਵਟ, ਪੇਟ ਦਾ ਫੁਲਣਾ, ਦਰਦ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਰ ਆਉਣਾ, ਮਤਲੀ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਫ਼ਤਾ, ਗਰਮੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀਪਨ, ਵਧੀਕ ਪਿਸ਼ਾਬ—ਇਹ ਪਚੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ ਜਾਂ ਮਲਿਨਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਣਪਚੇ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਭੁੱਖ, ਸੁੱਕਾਪਨ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਲਕਾਪਨ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ—ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚੇ ਹੋਏ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਛੂਤ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਿਰਦਰਦ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੜਨ, ਗਲੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁੱਕੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਾ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਭਰਮ, ਰੋਮਾਂ ਚ ਖੜਾਪਨ, ਜੰਭਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਪ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ, ਥੁੱਕਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਪੀਲਾਪਨ, ਠੰਢ, ਜਕੜ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਚੱਕਰ, ਨੀਂਦ—ਇਹ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਠੰਢ, ਜਕੜ, ਪਸੀਨਾ, ਸੜਨ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ, ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਗਤੀ, ਭਰਮ, ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਪਰਤ ਤੇ ਕਸੈਲਾਪਨ—ਇਹ ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੜਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੇਜ਼ ਨੀਂਦ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਪਸੀਨਾ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਗਾਉਣਾ, ਨਚਣਾ, ਹੱਸਣਾ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਲਾਲ, ਡੁੱਬੀਆਂ, ਪਲਕਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ, ਸਿਰ, ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਨ ਵੱਜਦੇ, ਦਰਦ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੀਭ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਖੁਰਦਰੀ, ਭਾਰੀ; ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਸਿਰ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ, ਭਾਰੀ ਪਿਆਸ; ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਧੱਬੇ ਤੇ ਗੋਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਲ-ਮੂਤਰ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧੀਕ ਰਿਸਾਅ, ਚਿਕਣ ਮੂੰਹ, ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਬੇਸੁਧ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ, ਉਪਸ਼ਮ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ।