ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਥਾਮਾ ਨੂੰ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਲੈ ਲਈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਸ্নਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਹਵਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਆਸਵਾਸਨਾ ਨਾਲ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਮੌਸਲ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਜਪੇ। ਫਿਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਸ਼ੰਭਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਲਕੀ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਲਈ, ਉਹ ਜਨਮ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਆਯੁ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਰੇਯ ਆਦਿਕ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ। ਰੋਗ, ਪਾਪ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਪੀੜਾ, ਵਿਘਨ, ਦੁਖ, ਸ਼ੋਕ, ਸੰਕਟ, ਅਤੇ ਜਲਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਾਰਣ, ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ, ਲੱਛਣ, ਉਪਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕਾਰਨ, ਅਸਥਾਨ, ਹਾਲਤ, ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ ਉਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਠੇ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲਕੜ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਈਆਂ, ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਰਹਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਯੋਗ ਉਪਯੋਗ, ਜੋ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ ਦਾ ਉਪਸ਼ਮ ਯੋਗਤਾ ਹੈ; ਉਲਟ, ਜੋ ਰੋਗ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਅਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜ ਜਾਂ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵ, ਗਿਣਤੀ, ਵਧ-ਘਟ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਤਾਕਤ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹਨ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਸ਼, ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਤੰਤਰ ਜਾਂ ਪਰਤੰਤਰ ਹਨ, ਇਹ ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਕਾਰਣ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਜਾਂ ਅੱਧ-ਅਧੂਰੀ ਹਾਜਰੀ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਵਿਆਸ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਪਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਸੈਲਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕਬਜ਼ੀ ਵਾਲਾ, ਖੱਟਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੌੜ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਜਾਗਣਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਗਮ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਆਯਾਮ ਜਾਂ ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖਾਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਤਿੱਖੇ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਜ਼, ਗਰਮ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਖਾਣੇ, ਗੁੱਸਾ, ਜਲਨ ਅਤੇ ਪਤਝੜ, ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਠੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿੱਪੜੇ, ਭਾਰੀ, ਠੰਢੇ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ, ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਔਖੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧੇ ਭੋਜਨ ਕਫ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਲਟੀ ਕਰਨਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਕਫ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਗਲਤ, ਅਧ-ਪਚਿਆ, ਅਣਯੋਗ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ, ਪਾਣੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤੇਲ ਦੀ ਖਲ, ਸੜਿਆ ਮਾਸ, ਗੰਦਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਭੋਜਨ, ਜਾਂ ਵਿਗੜੇ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਵਾਤ ਦੇ ਟਕਰਾਅ, ਭੂਤ-ਬਾਦਾ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ੇਪ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗੜੇ ਭੋਜਨ, ਵਧੀ ਹੋਈ ਕਫ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੋਸ਼, ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ, ਪਾਪਕਰਮ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਵ ਸਮੇਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਇਲਾਜ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਾਤ ਹੋ ਕੇ ਰੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਰਸਾਯਨ ਚਿਕਿਤਸਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਸਮਝ ਆ ਸਕਣ। ਜ਼ੁਕਾਮ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਪਾਪ, ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਰਾਟ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਯਜਨ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਜੋ ਤਪਨ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਕਲਾ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਤਾਪ, ਗਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲਰਕ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਕਰੁਰਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਮਦਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲਿਕਾ, ਚਮਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਊਸ਼ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਲਟੀ, ਵਾਂਝ, ਖੰਘ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ, ਠੰਡ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਉਪਸ਼ਮ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟ, ਅਜੀਰਨ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ, ਸੁਸਤਪਨ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲਨ, ਗਲਤ ਪਚਾਉਣ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਜਣ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਰਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਵਧੀ ਹੋਈ ਲਾਰ, ਵਾਂਝ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਟ, ਸਾਫ਼ਤਾ, ਤਾਪ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀਤਾ, ਵੱਧ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ, ਸਗੋਂ ਅਪਚਿਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਉਪਸ਼ਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।