ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੁਸ਼ਟ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਭੀਸ਼ਮ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਝਣਕਾਰ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀਸ਼ਮ ਛੀਣ-ਭੀਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰायण ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਬਲੀ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਧૃਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਮੋਹੜਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਜੰਗ ਪੰਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਵੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਕਰਣ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਆਇਆ। ਦੋ ਦਿਨ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਕਰਣ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲਈ ਮੋਹੜਾ ਲਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਲ੍ਯ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਾਸਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼੍ਵਥਾਮਾ ਸੋਈ ਹੋਈ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਧૃਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਥਾਮਾ ਨੂੰ ਦਰਭਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਲੈ ਲਈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ, ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਤੇ ਤਰਪਣ ਕੀਤੇ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਨਾਲ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਚਿਤ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਜਦ ਮੌਸਲ ਪਰਵਤ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਸੁਣਾਈ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਜਪੇ। ਫਿਰ, ਭੀਮ ਤੇ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਲਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਖ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਤਰੇਯ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਰੋਗ, ਪਾਪ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਪੀੜਾ, ਵਿਅਧੀ, ਵਿਗੜੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਖਪਤ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅਰਥ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਮ ਹਨ। ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਰਣ, ਆਗਾਮ ਲਛਣ, ਲੱਛਣ, ਉਪਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ। ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕਾਰਨ, ਸਥਾਨ, ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਮੂਲ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਗਾਮ ਲਛਣ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲੱਛਣ ਹੌਲੇ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹੀ ਲੱਛਣ ਖੁਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੱਛਣ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਰੂਪ, ਸੰਕੇਤ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਲੱਛਣ, ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ। ਦਵਾਈ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ, ਜੋ ਰੋਗ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਰਾਮ ਤੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਗ ਦੇ ਉਪਸ਼ਮ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਉਲਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਟ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਗਿਣਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਤਾਕਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਠ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਕਾਮ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਜਾਂ ਅਧੂਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਭਾਗ ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਕਾਰਣ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਵਿਅਾਸ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਤਾਵੇਗਾ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕੋਪਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕੋਪਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਸੈਲਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕਸੈਲਾ, ਖੱਟਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਦੌੜਦਾ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਾਯਾਮ ਜਾਂ ਕਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਤਿੱਖੇ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਜ਼, ਗਰਮ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਭੋਜਨ, ਗੁੱਸੇ, ਸੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪਤਝੜ, ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਮਿਠੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣੇ, ਭਾਰੀ, ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਠੰਢੇ, ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ, ਕਫ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਂਝਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਜੋੜੇ, ਅਣਹਜ਼ਮ, ਅਣਨਿਯਤ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ, ਪਾਣੀ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤੇਲ ਦੀ ਖਲੀ, ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਗੰਦਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਪਲਿਠਾ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚਿਆਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।