ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਜੁਨ ਦਵਾਰਕਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਹਿਮਤ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਮੂਰਾ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਨੰਦਿਘੋਸ਼ਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼, ਅਖੰਡ ਬਾਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੂਣੀਰ, ਅਤੇ ਅਭੇਧ ਕਵਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਪਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ, ਕਰਣ, ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਧੌਮਯਾ ਸਮੇਤ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਅਨੇਕ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਛੁਪਾ ਕੇ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ, ਕੁਰੁক্ষੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅੱਖੜਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਅੱਖੜਾਂ ਨੇ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ, ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਨਿਆਸਕ ਸੀ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਆਗੂਈ ਕੀਤੀ। ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰ੍ਹਾ ਚੱਲੀ। ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭੀਸ਼ਮ ਛੀਨ-ਭੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉੱਤਰायण ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਆਨੰਦ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਤੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਨਾਲ ਪੰਜ ਦਿਨ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਕਰਣ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁਬ ਕੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਲਯ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਭੀਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋ ਰਹੀ ਫੌਜ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਤੀਰ-ਬਣ ਦੀ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮੋਹਰੀ ਰਤਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਨਾਲ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਸਮੇਤ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ। ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਮੌਸਲ ਘਟਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਜਪੇ। ਫਿਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਬੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ੰਭਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਲਕੀ ਵਾਂਗ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਆ ਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਨ ਸਮੇਂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਰੋਗ, ਦੁਸ਼ਟਤਾ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਪੀੜਾ, ਵਿਘਨ, ਵਿਗੜਾ ਹੋਇਆ ਰੋਗ, consumption, ਦੁਖ ਤੇ ਦਰਦ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਰੋਗ-ਵਿਗਿਆਨ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਰਣ, ਉਪਚਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲੱਖਣ, ਨਿਵਾਰਨ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ। ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਕਾਰਨ, ਥਾਂ, ਹਾਲਤ, ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਪਚਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤਬ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੱਖਣ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰੂਪ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲਕੜ, ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਦਵਾਈ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ, ਜੋ ਰੋਗ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਗ ਦੀ ਨਿਵਾਰਨਤਾ ਨੂੰ 'ਉਚਿਤਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ 'ਅਉਚਿਤਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਫੈਲਣ ਨਾਲ, ਰੋਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਗਿਣਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਕਾਮ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਜਾਂ ਆਧੀਨਤਾ, ਰੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।