ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਯੋਗ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਯਜ्ञ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਯਜ्ञ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਯਜ्ञਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਵੈਦਿਕ ਵੇਦਕ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਚੰਦ ਤੇ ਰੋਹিণੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਸ਼ੰਖ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਰਘਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਰਘਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਥ ਛੁਕਾ ਕੇ, ਇਹ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਚੰਦ!" "ਹੇ ਚੰਦ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਰਘਿਆ ਮੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼੍ਰੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਨੰਦ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਲਈ।" ਫਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਘਿਆ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਅਨੰਤ, ਵਾਮਨ, ਸ਼ੌਰੀ, ਵੈਕੁੰਠ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਮਾਧਵ, ਮਧੁਸੂਦਨ, ਵਰਾਹਾ, ਪੁੰਡਰੀਕਾਖਸ਼, ਨਰਸਿੰਹ ਤੇ ਦੈਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਘਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਮੋਦਰ, ਪਦਮਨਾਭ, ਕੇਸ਼ਵ, ਗਰੁੜਾ-ਧਾਰੀ, ਗੋਵਿੰਦ, ਅਚੂਤ, ਅਨੰਤ, ਅਜੈ, ਅਧੋਕਸ਼ਜ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਬੀਜ, ਸਰਜਨ-ਪਾਲਨ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਨਾਰਾਇਣ—ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਤਮਕ ਮਾਲਾ ਨਾਲ—ਇਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹਰੀ, ਜੋ ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਪ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੋਚ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹੇ ਹਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਓ! ਹੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਓ!" "ਹੇ ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹੇ ਹਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਓ! ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਥੋੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਕੰਵਾਂ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਯਜ्ञ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ! ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਰੱਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ, ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪੁੱਤਰ, ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ।" "ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਭ, ਯਸ਼ ਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ 'ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ' ਦਾ ਵਰਤ ਹੈ। ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਤਿਥੀ 'ਮਹਾ ਰੁਦ੍ਰ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਬੁਧਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਿਨ ਇਹ ਵਰਤ ਤੇ ਕਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਿਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੱਠ ਮੁੱਠ ਚਾਵਲ ਵਰਤਣੇ ਹਨ। ਮੋਚ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਵੇ। ਖੱਟਾ ਕਲੰਬਿਕਾ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਬੁਧ ਦੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਕੱਦ ਤੇ ਚਾਵਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁਧ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ 'ਬੁੰ ਬੁਧਾਯ' (ਸਵਾਹਾ) ਹੈ, ਕਮਲ ਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ। ਬੁਧ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਾ ਰੰਗ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਧਾਰੀ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਡੰਡੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਧਰਮਿਕ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਟਲਿਪੁਤ੍ਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਵੀਰ ਨਾਮ ਦਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੰਭਾ ਸੀ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੌਸ਼ਿਕਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਵਿਜਯਾ ਸੀ, ਤੇ ਗਵਾਲਾ ਵਰਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਨੇ ਵਰਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਤੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੌਜ ਮਸਤ ਕਰੀ। ਵਰਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਖੇਡਦਿਆਂ ਗਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ। ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਵਿਜਯਾ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਿਆਸਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਲੱਭਣ ਗਿਆ, ਤੇ ਝੀਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਦੇਖੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—"ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਭੁੱਖੇ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਖਾਣਾ ਦੋ।" ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਵਰਤ ਕਰ, ਫਿਰ ਖਾਣਾ ਮਿਲੇਗਾ; ਵਰਤ ਕਰ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬੁਧ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਨੇ ਦੋ ਪੱਤੇ ਲੈ ਕੇ, ਜੋ ਖਾਣਾ ਮਿਲਿਆ, ਖਾ ਲਿਆ। ਔਰਤਾਂ ਚਲੀ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਰਤੇ। ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਆਏ, ਦੁਖੀ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌ ਗਏ। ਜਦ ਵਿਜਯਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈ, ਪਿਤਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਧੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ?" ਦੁਖ ਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਫਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—"ਯਮ ਨੂੰ।" ਜਦ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਨੇ ਰਾਜ ਲਈ ਵਰਤ ਕੀਤਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਮਹਾ ਰਾਜ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਯਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਯਮ ਨੇ ਵਿਜਯਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—"ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਸਥ ਬਣੋ।" ਜਦ ਯਮ ਹੋਰ ਜਗਾ ਗਿਆ, ਵਿਜਯਾ ਨੇ ਦਰਵਾਜਾ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੈਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਕੌਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭੀ, ਜੋ ਮੋਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਜਯਾ ਨੇ ਵਰਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਗਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਤਿਥੀ, ਪੁਨਰਵਸੂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੱਠ ਕਲੀਆਂ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। "ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ, ਹਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਵਸੰਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੀਦਾ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ—ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਕਰ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਵਰਤ, ਆਸ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।