ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ੲਿਕ ਵਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਘੀ, ਚੌਲ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਦੀ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਸਵਾਹਾ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਬਿਲਵ ਤੇ ਜਾਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਢਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਗੋਮਯ ਖਾਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਗੋ-ਉਤਪਾਦ—ਗੋਮੂਤ੍ਰ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਦੁੱਧ—ਲੈਣੇ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਰਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦਸ਼ਮੀ ਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਚੌਦਵੀਂ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤੀਥੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਮਾਵੱਸ ਅਤੇ ਦੁਤੀਆ, ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਆਦਿ ਜਦੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵੀ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੀਥੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦਾ ਵਰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੌਰੀ ਨੇ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।” ਇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਾਘ ਤੇ ਫਾਲਗੁਣ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਵੀ। ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਪੀ ਨੀਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰਸੇਨ, ਜੋ ਅਰਬੁਦਾ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਟ (ਬੁਰੇ ਲੋਕਾਂ) ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਗਿਆ। ਜਾਨਵਰ ਫੜ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ, ਰਾਤ ਪੋਖਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਪੱਤੇ ਸੁੱਟਦਾ ਗਿਆ। ਧੂੜ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਵੀ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮੋੜਿਆਂ ਤੇ ਗਿਆ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਤੇ ਫੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਅਣਜਾਣੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲੋਂ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਛੂਹਣਾ, ਪੂਜਾ ਤੇ ਜਾਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ (ਸ਼ਿਵ) ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਥੀ, ਕੁੱਤੇ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ। ਤੈਰਹੀਂ (ਤਰਯੋਦਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਜੋ ਵਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਾਲੇ। ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ, ਜਾਗ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੂਜਾ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਹੋਮ ਯਥਾ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰੇ। ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਾ ਮੰਨੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੰਚਗਵ੍ਯ (ਗੋ-ਪੰਜਾਮ੍ਰਿਤ) ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਤੇ 'ਓਮ, ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਜਪੇ। ਤਿਲ, ਚੌਲ, ਜੌ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ। ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਗੀਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣੇ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ, ਤੀਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਜਪੇ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ। 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨਾਥ!' ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੰਨ ਅੱਜ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਲ ਪਰਤੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ ਕੇ, ਵਰਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਜ਼ਤ, ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਇੱਥੇ ਜਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਵਰਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦੀਵੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁৰ্গ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੰਧਾਤਾ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦ ਦਸਮੀ ਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਦਸਮੀ ਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਅਸੁਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੰਨੋ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤੋੜੋ; ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੋ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਤਿੱਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰੋ, ਪਰ ਦਸਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ, ਪੁਰਾਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਦਾਧਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਰੁਕਮਾਂਗਦ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਨਾਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਸ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਪਾਸਨਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।