ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁੱਢ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਟੀ ਰੱਸੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਰਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਲ ਤਾਂ ਉਸੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਵੀ-ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਛੀਨੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੁਟੰਬ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਾ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਾ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ ਜਾਂ ਵਚਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਅਭਿਚਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਟਕਾਰੇ ਹੋਏ ਜਾਣੋ: ਜੋ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਅਸੰਸਕਾਰਿਤ, ਲੰਮੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਓਹ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਾਤਮਾ ਵੈਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਾ ਅੰਕੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੀ ਅਣਕਾਬੂ ਅੱਗ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਆਮ ਹੈ, ਰਸਤੇ ਵਾਂਗ। ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਰੀਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਖੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਸਦਾ ਰਾਖੀ ਕਰੋ; ਮਨ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੱਤ ਵੀ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, “ਮੈਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸਾਥੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਾ, ਮਾੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਾੜੀ ਧੀ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਟਲ ਗਿਆ, ਤਪ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੱਚ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਉਜਾੜ ਹੋ ਗਈ, ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਨੀਚ ਉੱਚੇ ਹੋ ਗਏ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ! ਜੋ ਮਰ ਗਏ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਪਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਮਾੜੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਨਹੀਂ; ਝੂਠੇ ਮਿੱਤਰ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ। ਪਰਾਇਆ ਭੋਜਨ, ਦੌਲਤ, ਸੌਂਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਰਾਇਆ ਘਰ—even ਇੰਦਰ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਛਿਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ, ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ, ਸਾਥ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਲੈਟਣਾ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਗਵਾ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਪ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਾਈਆਂ ਫਾਟਕਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ, ਇਕੋ ਪਲੰਗ ਤੇ ਲੈਟਣ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ, ਜਾਂ ਇਕੋ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਸਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਅਸਨ ਨਹੀਂ, ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਯਾਤਰਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਲਈ ਧੁੱਪ ਬੁੱਢਾਪਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੀਚ ਲੜਾਈ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਸਮਝੌਤਾ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਾਣ; ਮਾਣ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਣ ਹੈ ਤਾਂ ਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਮਾਣ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਧਨ ਜਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਨੀਚ ਧਨ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਧਨ ਤੇ ਮਾਣ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਕੇਵਲ ਮਾਣ; ਮਾਣ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦਾ, ਨਾ ਪਰਾਇਆ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਝੂਠੀ ਵਲ ਤੱਕਦਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬ ਹੋਣ, ਘਟੀਆ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲਾਪਰਵਾਹ ਵਪਾਰੀ, ਨਾਈ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਭਿਖਾਰੀ, ਗਰੀਬ ਕਾਮੀ, ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਲਾ, ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ। ਦਾਨੀ ਪਰ ਗਰੀਬ, ਧਨਵਾਨ ਪਰ ਕੰਜੂਸ, ਅਣਸੁਣਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਟ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮੌਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਾਕ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਰਜ਼ਾ, ਦੁਸ਼ਟ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਜੋ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਣ—ਇਹ ਪੰਜ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਚੀਜਾਂ ਚਾਕੂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦੀਆਂ ਹਨ: ਨੀਚ ਦੀ ਤੌਹੀਨ, ਭੁੱਖ, ਬੇ-ਰੁਖੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਰੁਕਾਵਟ। ਪਰ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਸਤਸੰਗ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪਤਨੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ। ਹਿਰਣ, ਹਾਥੀ, ਤਿਤਲੀ, ਮਧੁਮੱਖੀ ਤੇ ਮੱਛੀ—ਇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਾਵਲਾ, ਰੁੱਖਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਮੌਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਣ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ, ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਣ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ ਡਿਗੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲ, ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਾਥ, ਜੁਆਨੀ ਤੇ ਧਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਅਸਥਿਰ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਧਨ, ਜੁਆਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਸਥਿਰ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਧਰਮ, ਯਸ਼ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ; ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਰੋਗ, ਦੁੱਖ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜੇ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਅੱਧੀ ਜਾਂ ਵੱਧ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵਿਛੋੜੇ, ਦੁੱਖ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ—ਫਿਰ ਗਰਵ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ? ਦਿਨ ਰਾਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਲ੍ਹੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਚੱਲਦਾ, ਖੜਾ, ਜਾਗਦਾ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਤਾਏ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜੀਵਨ, ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ।