ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲਬਾਤ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਜਿਅਾਣੂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਅੱਗ, ਸੱਪਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਵਿਅਸਨ ਦੇ ਸੁਆਦ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਭਰੋਸੇਯੋਗ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੜ ਤੋਂ ਵੀ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਠਾਸ ਕਰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜਾਗਣਾ ਤਾਂ ਡਿੱਗਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਨਰਮ ਨਾ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਰੜਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਨੂੰ ਨਰਮ ਹੀ ਹਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰੜੇ ਨੂੰ ਕਰੜੇ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਨਰਮ ਹੋਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਧੇ ਰੁੱਖ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਕਰੇ-ਵਕਰੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਿਮਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਮੂਰਖ ਨਾ ਝੁਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਝੋਕ ਲੈਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵਿਅਵਹਾਰ ਕਰ; ਪਰ ਨੀਚਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਤਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ਼ ਜੇ ਛੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੋ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਜਿਹੜੀ ਗਾਂ ਨਾ ਦੁੱਧ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਗਭਣ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਧਰਮੀ, ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਕਦਰ? ਪਰ ਜੇ ਇਕ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਖਿੜਿਆ ਸੁਗੰਧੀ ਰੁੱਖ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਹਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਕ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਜੇ ਉਹ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋਣ? ਇਕ ਨੇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਹਜ਼ਾਰ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲ, ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ, ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਵਿਅਵਹਾਰ ਕਰ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਧਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਘ ਹਰਣ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਰਣ ਬਾਘ ਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਉ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਧੀਰਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਔਗੁਣ ਹੈ—ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈ ਕਿ ਵਿਅਸਨ ਛਿਨ-ਭੰਗੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਚਤੁਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਕੰਬਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਜਦ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਖਿਆਕਰਤਾ ਬਣੇ। ਉਹ ਛੋਟਿਆਂ, ਸਾਥੀਆਂ, ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਵਿਅਵਹਾਰ ਕਰੇ। ਜਦ ਕਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਰੱਸੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਾਤਾ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਸੀ। ਦੇਵ-ਸੰਪਤੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਧਨ ਲੈਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਾ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਮਦਿ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ ਜਾਂ ਵਚਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ, ਪਤਨੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਪਰ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਭੀ ਭੋਗ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਚਾਰ ਜਣੇ ਚੁਟਕਾਰੇ ਹਨ: ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਅਸੰਸਕਾਰਤ, ਲੰਮੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਝੂਠੇ; ਪੰਜਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੀ ਅੱਗ ਵੀ ਜੇ ਨੀਂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਧਨ ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਤੇ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਰੀਰ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੱਤ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮਾੜੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮਾੜੀ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਮਾੜਾ ਰਾਜਾ, ਮਾੜਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਾੜੀ ਧੀ, ਤੇ ਮਾੜਾ ਦੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤਪ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਬੰਜਰ ਹੋ ਗਈ, ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਗਏ, ਲੋਕ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਨੀਚ ਉੱਚੇ ਹੋ ਗਏ—ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੈ! ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਮਰ ਗਏ। ਉਹ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਾਸ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਪਰ-ਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਵਿਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਮਾੜੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ; ਝੂਠੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਮਾੜੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ। ਪਰਾਏ ਭੋਜਨ, ਪਰਾਏ ਧਨ, ਪਰਾਈ ਸੌਂ, ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ—even ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੱਲ-ਬਾਤ, ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ, ਸਾਥ-ਵਿਅਵਹਾਰ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਲੈਟਣਾ ਜਾਂ ਸਫਰ ਕਰਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਤਪ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਗਾਂਵਾਂ ਦਫ਼ਾ-ਦਫ਼ਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣ, ਇਕੋ ਸੌਣੇ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ, ਤੇ ਇਕੋ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਇਕ ਭਾਂਡੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਸਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਔਗੁਣ ਹਨ, ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਗੁਣ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਅਸਨ ਨਹੀਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁੱਪ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਸਦੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਦੱਸਦੀ ਰਹੀ—ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਤੇ ਨੇਕ ਵਿਅਵਹਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।