ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ੌਣਕ ਜੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਆਕਤੀ ਘਾਹ ਕੱਟਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਦਣ, ਪੈਰ ਪੂੰਝਣ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੀ ਉਗਾਹੀ, ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ, ਰੁੱਖੜ ਵਾਲ ਰੱਖਣ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਸੁੱਤਣ, ਨੰਗੇ ਲੇਟਣ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਜਾਂ ਹੱਸਣ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮੰਜੇ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵਰਗੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਵੇ, ਪੈਰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖੇ, ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਘੱਟ ਖਾਏ, ਨੰਗਾ ਨਾ ਸੁੱਤੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਫੁੱਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣਾਡਰਾ ਫੁੱਲ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਛਾਂ, ਮੰਜੇ ਜਾਂ ਆਸਨ ਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਧੋਬੀ ਦੀ ਧੂੜ—ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਧੁੱਪ, ਮੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਤਾਜ਼ਾ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਝਾੜੂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਧੇ, ਊਠ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਧੂੜ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਂ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧੂੜ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬੱਕਰੀ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਝਾੜੂ ਦੀ ਧੂੜ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਛਾਣਣ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਨਖਾਂ ਦੇ ਛਿੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਵਾਲ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਝਾੜੂ ਦੀ ਧੂੜ—ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਵੀ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਾਲਕ ਤੇ ਨੌਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਾਂਡ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੋਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਔਰਤਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਅੱਗ, ਸੱਪ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਪਾਠ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਤੱਕ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਾਂਤੀ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ—ਜਾਗੋ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਡਿੱਗ ਕੇ ਹੀ। ਕਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਨਾ ਬਣੋ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕਰੜੇ; ਨਰਮ ਨੂੰ ਨਰਮ ਹੀ ਹਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰੜੇ ਨੂੰ ਕਰੜੇ। ਬਹੁਤ ਸਿੱਧੇ ਵੀ ਨਾ ਬਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਧੇ ਰੁੱਖ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਟੇਢੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਮਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਮੂਰਖ ਨਾ ਝੁਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਣਬੁਲਾਈਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲਓ, ਪਰ ਅਧਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋ। ਜੋ ਗੱਲ ਛੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਚਾਰ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗੱਲ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦੋ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਹੜੀ ਗਾਂ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਦੂਧ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਵੇ? ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਜੋ ਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਧਰਮੀ? ਇਕੋ ਇਕ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚਮਕਣ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂਰਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਰੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਹਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੌ ਅਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਕ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਦਰਾ ਵਾਂਗ, ਸੈਂਕੜੇ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਵੋ, ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਓ, ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰੋ। ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ 'ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਧਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹਿਰਣ ਵਰਗੀ ਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਅਸਲੀਅਤ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖੋ। ਧੀਰਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਹੀ ਨੁਕਸ ਹੈ, ਕਿ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਵਿਅਸਨ ਛਣਕਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਮਨ ਕਦੇ ਵਿਗੜਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸ਼ੌਣਕ! ਜਦ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਖਿਆਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਾਗ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਾਂਝ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ। ਥੋੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਵੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਵੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਚੱਕ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਤਾ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਸੀ। ਦੇਵ-ਸੰਪਤੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਖੋਹਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਾ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਤਿਆਰੇ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਚੋਰ ਜਾਂ ਵਚਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਕ੍ਰਤਘਨ (ਅਹਿਸਾਨ ਫਰਾਮੋਸ਼) ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜੋ ਨੀਚ, ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਹਾਰਿਆ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀ ਹੋਵੇ। ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਚੁੱਟੜ ਹਨ: ਅਕ੍ਰਤਘਨ, ਕੁਸੰਸਕਾਰ, ਲੰਬੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਝੂਠੇ; ਪੰਜਵਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਦੁਸ਼ਟ ਮਨਸਾ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਵੋ; ਛੋਟੀ ਅਣਕਾਬੂ ਅੱਗ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਧਨ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ; 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਰੀਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੱਤ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸੁਸਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮੋਲਕ ਨਿਯਮ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ, ਸਮਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।