ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਸੌਣਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਰਾਜ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਛਿੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਗੰਦੇ ਦੀ ਪੱਤੀ ਦੇ ਛੂਹੇ ਨਾਲ ਭੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਫਿਰ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਨਾ ਕੁਲ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਗੁਣ, ਨਾ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਭੀ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਭਾਗ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਫਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਧਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਰੇਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੂੜ੍ਹਾ, ਜੋ ਸੁਖ-ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ—ਬੇਕਾਰ ਰੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅਣਗੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ, ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅਣਗੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਮਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਡਰ ਹੈ; ਮਮਤਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਮਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੁਖ—ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਜੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਿਤਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ; ਮਿਤਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰ ਸਿਰਫ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਮਿਤਰ’ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਜਿਹਾ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ‘ਹਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਪਤਨੀ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਿਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਪਿਆਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਅਣਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ: ਜੂਆ, ਪੈਸਾ ਉਧਾਰ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੁਪ ਚਾਪ ਮਿਲਣਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਧੀ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਦੰਡ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗ ਦੀ ਹਵਾ, ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਆਰ-ਰਹਿਤ ਔਰਤ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਵੀ, ਕੋਈ ਸਮਾਂ, ਕੋਈ ਇਕੱਲਾਪਣ, ਕੋਈ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੌਣਕ ਜੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਤਿਵਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਤਿ-ਵਰਤਾ ਔਰਤ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਲੱਗਣ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਰਦਾਂ ਲਈ, ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਅਣਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮਾਂ, ਜੇਕਰ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਗੁਪਤ ਕਰਤੂਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਨੀਂਦ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੁੱਖ (ਜੋ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ), ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋਵੇ, ਪਿਆਰ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਫਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਕਈ ਗਹਣੇ ਹੋਣ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਔਰਤਾਂ, ਮੂਰਖ, ਸੱਪ, ਤੇ ਰਾਜ-ਘਰ—ਇਹ ਛੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਖੋਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭੀ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਣਗੁਣ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੋ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਣਗੁਣ ਨਾ ਦੱਸੋ; ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਗਾਂ tortoise ਵਾਂਗ ਛੁਪਾਓ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੇਖੋ। ਜੇ ਔਰਤਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕੇਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ਼, ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਜਾਣਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਔਰਤ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛਲ ਨਾਲ ਮਿਤਰ, ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਣ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕੇ ਧਨ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਜਾਂ ਜਬਰ ਨਾਲ ਔਰਤ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਫਲ ਲਈ ਕੱਟ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ-ਰਹਿਤਤਾ ਮਿਲੇਗੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਲੱਗੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਨਵਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮਜਦੂਰ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਜਾਂ ਪਤਿਵਰਤਾ ਔਰਤ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਤੇ ਮਿਤਰ 'ਤੇ ਭੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਤਰ, ਜਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਆਵੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਚੰਗੀ ਨੀਅਤ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਛੁਪਾਓ; ਇਹ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ; ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਨਵੀਂ ਸ਼ਰਾਬ, ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੜ੍ਹ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਹੀਂ, ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜੀ, ਮਿਤਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਔਰਤਾਂ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।