ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਸੂਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੌਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਚ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਚੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੰਦ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾ ਲੈਣ ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਮਨ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ neither ਸਨਮਾਨ 'ਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਿੰਦਾ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ; ਜਦੋਂ ਗੁੱਸਾ ਆਵੇ, ਤਬ ਵੀ ਉਹ ਕੜੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਸਤਪੁਰਖ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਦੂ, ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਮਿਲਿਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਗਿਆ—ਇਸ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰਖਤ 'ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ 'ਚ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਾਫਿਲੇ ਵਿਚ ਸਾਥੀ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਆਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਵਿਚਕਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਅੰਤ 'ਚ ਮੁੜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ 'ਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਸੌ ਤੀਰ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਛੂਹਣ 'ਤੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹੈ; ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਚਰਿਤਰ, ਨਾ ਕੁਲ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਗੁਣ, ਨਾ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ—ਇਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਭਾਗ ਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਖਤ। ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਧਨ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਧਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਕਰਤਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਤੂੰ ਜੋ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ—ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਚਾਹੇ ਰਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋਣ, ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੈਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ, ਦਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ; ਅਸਲ ਸੁਖ ਤਾਂ ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲਗਾਵਟ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਡਰ ਹੈ; ਲਗਾਵਟ ਦੁਖ ਦੀ ਢੋਲੀ ਹੈ। ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਲਗਾਵਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਲਗਾਵਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਾਸ ਹੈ; ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਸ 'ਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਣ ਲੈ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ। ਸੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੁਖ, ਦੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸੂਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਕਿਹਾ: ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ; ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਮਿਤ੍ਰ"—ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ—ਕਿਸਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਢੋਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? "ਹਰੀ"—ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਦਾ ਨਾਮ—ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਰਾਖੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ, ਪਤਨੀ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ 'ਚ ਇੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਿਤ੍ਰ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ: ਜੂਆ, ਪੈਸਾ ਉਧਾਰ ਦੇਣਾ, ਤੇ ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵੇਖਣਾ। ਮਾਂ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਧੀ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਉਲਟ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਔਸਧੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਦੰਡ ਵੀ। ਯੁਗ ਦੀ ਹਵਾ, ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਰਾਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਹਾਰ-ਰਹਿਤ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ, ਕਦੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਪਤਿਵਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਤਿਵਰਤਾ ਮਹਿਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ 'ਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਸੰਦ ਆਉਣ; ਪਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਨਾ ਮਿਲਣ 'ਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਨੀਂਦ ਜੋ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਜੋ ਸਚਾ ਨਹੀਂ; ਇਕ ਸਰੀਰ ਜੋ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ, ਗਲੇ 'ਤੇ ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖੰਚਾਂ, ਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਕਈ ਗਹਣੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਆ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਮਹਿਲਾ, ਮੂਰਖ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਜ-ਘਰ—ਇਹ ਛੇ ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਿਆ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਰਾਜਾ ਰਾਜਚਲਨ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਰਾਗੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਜਬ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਜਬ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਗਲਤੀਆਂ; ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖੋ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੇਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜੀਵਨ, ਕਰਮ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਲਗਾਵਟ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈਆਂ।