ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਘਰ ਇਕ ਤਪੋਵਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਸਫਾਈ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਮੰਗਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਭੁੱਖੇ ਮਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਸੋਇਆ ਜਾਵੇ, ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਤੁਰਬੁਲੰਤ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧਨ ਵੀ ਨਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ। ਧਨ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਘਟਦਾ, ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸਮਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦੀ, ਚੰਦਰਾ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ, ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਸਭ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੀਮ, ਅਰਜੁਨ ਆਦਿਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਚੰਨ ਵਰਗੇ, ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਸਰੂਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮੰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਤਕ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਕਿਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਖੋਪਰੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਦਾਤਾ, ਮੁਰਾਰੀ ਨੂੰ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਧਰਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਾਈ, ਅਤੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਬੰਧਨ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਪਰਣਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਜ਼ਾ ਅਵਸ਼੍ਯ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਜਠਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਾਂ। ਨਾ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਨਾ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂ ਗੋਦ ਵਿਚ—ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਿਲਾ, ਖਾਈ, ਸਮੁੰਦਰ, ਰਾਖੇ, ਯੋਧੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਰੋਤ ਸਨ, ਉਸ਼ਨਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵੇ—ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ; ਜਨਕ ਦੀ ਜਨਕੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਬਣੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਜੰਘਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੇ ਨਿਗਾਹ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਘਣੇ ਵਾਲ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਂ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ; ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗ—ਚਾਹੇ ਸਰੀਰਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ—ਵੱਡੇ ਧਨੁਖੀ ਦੀ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਧਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ—ਜੋ ਵੀ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ, ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਜੋ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੈਰਾਨ; ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕੂਏ ਵਿਚ ਸੱਪ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਚੂਹਾ ਬਿੱਲ ਵਿਚ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ—ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਭੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਮਿਲੇ, ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੂਏ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਉਹ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਦੁਖੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਧਨ ਲਈ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿਤਰਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ। ਸਚਾਈ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪੰਜਵੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਚ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾ ਲਵੋ ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਵੋ, ਪਰ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ—ਇਹ ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੱਲ ਗਰੀਬ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੰਤ੍ਰ, ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਮਿਲਿਆ, ਜਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਜਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਇਕਠੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ!—ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ।