ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਪਾਗਲਪਨ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰੋਕੇ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵਲ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਕੁਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੋਸ਼ ਦੰਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਟੀਆ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਲਸੀ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁਸਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਛੇ ਵਿਧੀਆਂ—ਮਿਹਨਤ, ਉਦਯਮ, ਹਿੰਮਤ, ਬੁੱਧੀ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਵੀਰਤਾ—ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਨਵ-ਪਰਯਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨੌਕਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉੱਚ, ਨੀਵੇਂ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਰਗੜ, ਕੱਟ, ਤਪਾਉਣ ਤੇ ਪਿੱਟ ਕੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਨੌਕਰ ਦਾ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਸੁਭਾਉ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਰਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਕਰ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਉ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖ਼ਜਾਨਚੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਹਾਨੀ; ਜੋ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝੇ, ਉਹ ਸੈਨਾਪਤੀ; ਜੋ ਭਾਵ-ਭੰਗਿਮਾ ਸਮਝੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਚੁਸਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਰਬਾਨ; ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੱਚਾ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੇਖਕ; ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਪਛਾਣੇ, ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਤ; ਜੋ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੂਖਿਆ ਨਿਆਂਧੀਸ਼; ਜੋ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਖਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਸੋਈਆ; ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚਿਰੰਜੀਵੀ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਦ; ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਪ-ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਨੌਕਰ—ਜਿਵੇਂ ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ, ਗਣਿਤਜ, ਵਾਦੀ ਤੇ ਆਲਸੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ-ਜਿਹੀ, ਉਤਸ਼ੇਪਕ, ਅਤਿ-ਕਠੋਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕਰੜਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਸਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਕਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੌਲਤ, ਸਮਰੱਥਾ, ਭੇਦ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਏ, ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਹਥਿਆ ਲੈ, ਉਹ ਆਪ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਨੌਕਰ ਬਹਾਦਰ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੌਲੀ ਤੇ ਧੀਰੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਏਸੇ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਨੌਕਰ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਚੁਸਤ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਤੇ ਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਕਰੜਾ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਪਖੰਡੀ, ਚਤੁਰ, ਲੋਭੀ, ਅਸਮਰੱਥ ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਸਤਰ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ, ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੋ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਾਸਮਝ ਨੌਕਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ, ਦੌਲਤ ਦਾ ਨਾਸ ਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਚੁਣੇ, ਜੋ ਗਉਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰੇ। ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰੱਖੋ, ਮਾੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗੋ। ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਤ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰੋ, ਮਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਚੰਗੇ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੋ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਾ ਰਹੋ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰੋ ਕਿ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਫੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾ ਸ਼ਹਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਗਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਮੱਖੀ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਫੁੱਲ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਹਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖ਼ਜਾਨਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੀਮਕ ਦੀ ਢੇਰੀ, ਮਧੁ-ਛੱਤਾ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਚੰਦ, ਰਾਜਕੋਸ਼ ਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਾਨ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਫਰਜ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਚੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਤੇ ਰਾਜਕੋਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸੁਚੱਜਾ, ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਤੇ ਚਿਰਸਥਾਈ ਬਣਾਏ।