ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਣ ਦੇ ਗੁੜ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤ, ਪਤਨੀ, ਸਾਥੀ—ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਨਾ ਹੈ। ਅੰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਦਦਗਾਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਨੌਕਰ, ਮੰਤਰੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਰੱਖੇ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹੇ। ਜੋ ਢੀਠ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਸੁਖਾਂ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਖੁਦ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਗਾਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਲੇ ਸੰਪ ਦੇ ਜਹਿਰੀਲੇ ਪਾਗਲਪਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰੋਕੋ ਤੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੂਸਰੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਦਬਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਭੰਵੇਂ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਏ; ਜੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੀਚ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਆਲਸੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਭੋਗਵਾਟ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਦਮ, ਉਪਰਾਲਾ, ਹਿੰਮਤ, ਬੁੱਧੀ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਛੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹਨ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੌਕਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਸੀਬ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਫਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੌਕਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉੱਚ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਨੀਚ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਾਂਗ—ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਸੁਭਾਉ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕੰਮ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਉ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਮੁੱਲ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਵਾਹਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਫੌਜ ਦਾ ਸੁਰਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਸੁਹਣਾ, ਚੌਕਸ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਦਰਬਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਵਚਨਕੁਸ਼ਲ, ਗਿਆਨੀ, ਸੱਚਾ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਲੇਖਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਤੁਰ, ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਦੂਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਦ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਦਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਹਿੰਮਤੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮੁੱਖ ਨਿਆਂਧੀਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਖਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਰਸੋਈਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵਿਦਿਆਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਪ ਤੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ, ਗਣਿਤੀ, ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਆਲਸੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨੌਕਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦੋ-ਜੁਬਾਨੀ, ਉਤਸ਼ੇਪਕ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਕਰੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰੀਲਾ ਸੰਪ ਭਾਵੇਂ ਮਣੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਡਰਦਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਸੰਪ ਦਾ ਜਹਿਰ ਤੇ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਮੂੰਹ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਕਰ, ਜੋ ਧਨ, ਯੋਗਤਾ, ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਰਾਜ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਜੋ ਨੌਕਰ ਬਹਾਦਰ, ਪਰ ਨਰਮ ਤੇ ਹੌਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰੂਪ ਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੌਕਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਨੌਕਰ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਚੌਕਸ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਤੇ ਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਕਰੜਾ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਦੋਖੀ, ਪਖੰਡੀ, ਚਤੁਰ, ਲਾਲਚੀ, ਅਸਮਰਥ ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸੰਧੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਨੂੰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ—ਰਾਜੇ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਦਨਾਮੀ, ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਨੌਕਰ ਚੁਣਨਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵੇਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ।