ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ, ਆਦਰਯੋਗ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ, ਪੁੱਤਰ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਜਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ, ਪੰਡਿਤ ਬੋਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀਆਂ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਤਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਛੱਤਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨ ਦਾਨ, ਨ ਆਦਰ, ਨ ਸਚਾਈ, ਨ ਉਮਰ, ਨ ਹਥਿਆਰ, ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ—ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਪਰਬਤ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਗਿਆਨ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨ ਧਨ, ਨ ਪਤਨੀ, ਨ ਵਸਤਾਂ—ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਾਏ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਧਨ ਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਲੋਟਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਤਿਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਤਰਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਕੋਈ ਰਿਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲੋ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਚਾਲ, ਕੰਮ, ਬੋਲ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਰਥ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਧਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ; ਸਚ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਲੱਭੇ; ਜੋ ਰਾਜ ਗਵਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੇ ਜਾਵੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਥਿਰ ਵੀ ਹੱਥੋਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਆਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਕਾਇਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨੇ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਖਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ, ਭੋਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਦਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅੱਗਨੀ-ਯਗਨ ਨਾਲ, ਚੰਗੇ ਚਲਨ ਦਾ ਫਲ ਮੰਗਲਮਈ, ਪਤਨੀ ਦਾ ਫਲ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਦਾ ਫਲ ਦਾਨ ਤੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕੁਟੰਬ ਦੀ ਕੁੜੀ ਚੁਣੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਮਾੜੇ ਕੁਟੰਬ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਕਦੇ ਨਾ ਲਵੇ। ਉਹ ਧਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਮੋਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਚੰਗੇ ਘਰ ਦੀ ਵਿਆਹਤਾ, ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਤੇ ਮਾੜੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੀ ਹੀਰੇ-ਵਾਂਗ ਇਸਤ੍ਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਜਹਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਨੀਚ ਤੋਂ ਗਿਆਨ, ਮਾੜੇ ਘਰ ਤੋਂ ਹੀਰੇ-ਵਾਂਗ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੀ ਲੈ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਨ ਜ਼ਹਰ ਰਹਿਤ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੀਏ; ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਤੇ ਗਹਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਹੀ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਦਾ ਮੋਤੀ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੋਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਅੱਗ, ਅਟੁੱਟ ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਦੀ ਦੋਹੀ ਮੰਜਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਮੰਜਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣੇ ਲਈ ਹੀਰਾ ਜੇ ਸੀਸੇ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨ ਰੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨ ਚਮਕ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਉਹਨੂੰ ਜੁੜਿਆ। ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਲੋਹਾ, ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ, ਕੱਪੜਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ, ਮਾੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦਬਾਈ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ ਚਾਬਕ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਵੀਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਆਈ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ। ਧਨ ਜਾਂ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਘਾਹ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਗਰਮ ਖੂਨ ਹੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਧੋਖਾ ਦੇ ਚੁੱਕਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਨਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗੱਲ ਲਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਚਰ ਦੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਲੈਣਾ। ਸਿਆਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਿਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਰ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ। ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੀਠੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਤ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਵੜੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਡਾ ਲਾ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਧਨ ਵਾਂਗ ਤੇ ਧਨ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਾਗ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਾਗ ਸਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਰਚ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਭੋਜਨ ਲੈਣ ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਲਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਗਿਆਨੀ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਵੈਦ—ਉਸ ਥਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।