ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੌਣਕ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ, ਕੁਲੀਆਂ, ਨੌਕਰ, ਮੰਦ ਡੋਲਕ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ—ਇਹ ਜਦੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਨੌਕਰ ਦੀ ਪਰਖ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਪਰਖ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਲੇਸ਼ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਰਖ ਧਨ ਗੁਆਉਣ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੋਗੁਣੀ, ਬੁੱਧੀ ਚਉਗੁਣੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਛੇ ਗੁਣੀ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅੱਠ ਗੁਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ, ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਤਿਸ਼ਨਗੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ। ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਰਸਦਾਰ ਖਾਣੇ, ਸੁਆਦਲੇ ਪਾਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਇਤਰ ਤੇ ਲੇਪ, ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਚਸਤ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਾਮ ਭਾਵ ਉਠਦੇ ਹੀ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹਲਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਔਰਤ ਦਾ ਮਨ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੌਣਕ! ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਔਰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ; ਦੋਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਰਦੀ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ, ਮੌਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ, ਤੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀ। ਵਿਦਵਾਨ, ਆਦਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਰਸਿਕ, ਪੁੱਤਰ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਜਾ ਧਨ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਡਿਤ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਰਦੀਆਂ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ—ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਆਦਰ, ਨਾ ਸੱਚਾਈ, ਨਾ ਉਮਰ, ਨਾ ਹਥਿਆਰ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ। ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਪਹਾੜ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਹਨ, ਨਾ ਧਨ ਹੈ ਨਾ ਪਤਨੀ—ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਾਠ ਜਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ; ਗਿਆਨ ਲਈ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ, ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ—ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹੰਝੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ। ਤਰਕ ਦੀ ਕੋਈ ਥੋਸ ਨੀਵ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਕੋਈ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲੋ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਚਾਲ, ਕੰਮ, ਬੋਲ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ ਵੀ ਅਰਥ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹਾਵ-ਭਾਵ ਦੀ ਸਮਝ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਜੋ ਅਰਥ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਸੱਚ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਜੋ ਰਾਜ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਕੋਈ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾਸਵੰਤ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਡਰਪੋਕ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਨੇ ਲਈ ਸੋਹਣੀ ਪਤਨੀ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਖਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ, ਭੋਗਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਦਾਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਧਨ ਵਿੱਚ; ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਵੇਦ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਤਨੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਧਨ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇ ਘਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਚੁਣੇ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਮਾੜੇ ਘਰ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਕਦੇ ਨਾ ਲਵੇ। ਉਹ ਧਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਮਾਣਕ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਯਜਨਾ ਦੇ ਪਦਾਰਥ, ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਲੋਂ ਚੰਗੀ ਗੱਲ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਮਾੜੇ ਘਰ ਤੋਂ ਹੀਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਦੇ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸੋਨਾ, ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ, ਮਾੜੇ ਘਰ ਤੋਂ ਹੀਰਾ—all these can be accepted. ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੋ; ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਅਸਥਾਨ ਦਿਓ। ਨੌਕਰ ਅਤੇ ਗਹਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਮਾਣਕ ਪੈਰ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਹੀ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਣਕ, ਸਮੁੰਦਰ, ਅੱਗ, ਅਖੰਡ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਜੇ ਪੈਰ ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੂਰਖਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਦੀ ਦੋ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ; ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੁੜਾਈ ਵਾਲਾ ਮਾਣਕ ਜੇ ਸੀਸੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨ ਚਮਕਦਾ, ਨ ਰੋਲਾ ਪਾਉਂਦਾ—ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਜੁੜਿਆ, ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ, ਲੋਹਾ, ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ, ਕਪੜਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ; ਔਰਤ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ ਜਦੋਂ ਮੰਦ ਬੰਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਵੱਧਦੀ ਹੈ।