ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਮੋਲਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਇੰਦਰ ਜੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰਾਜਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਣ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਤੇ ਲੋਭ ਰਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਪਰਾਏ ਹਿੱਤ ਲਈ ਕੰਮ, ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵੀ ਜੇ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਵੇ ਤਾਂ ਪਰਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੜੀਬੂਟੀ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿੱਤਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿੱਤ ਕਰੇ, ਪਿਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰੇ, ਜਿਸ ‘ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਸਰਾ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਬੀਜ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਕੁਰੇ, ਪਤਨੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਤੇ ਧਰਮ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਜੋ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਤੀ-ਭਗਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਈ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧਤ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲੀ, ਘੱਟ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਤਨੀ ਗੁਣਵਤੀ, ਪਤੀ-ਭਗਤ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਾਪ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਐਸੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਅੰਗੀ, ਅਸੁੱਚੀ, ਝਗੜਾਲੂ ਤੇ ਵਿਵਾਦੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ, ਸੱਚਾ ਬੁਢਾਪਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਤਨੀ ਪਰਾਏ ਘਰ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਪੁਰਸ਼ ਵਲ ਝੁਕਦੀ, ਕੁਕਰਮੀ ਤੇ ਨਿਰਲੱਜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸੱਚਾ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪਤਨੀ ਧਰਮ ਜਾਣਦੀ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਤੇ ਘੱਟ ‘ਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਮੰਦੀ ਪਤਨੀ, ਝੂਠਾ ਮਿੱਤਰ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨੌਕਰ ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚੋ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੋ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰੋ ਤੇ ਸਦਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ, ਕਾਲੀ, ਚਿੰਤਤ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਬਾਘ ਵਾਂਗ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਚਲਾਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਪਰਾਏ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਣ, ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਾਰ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਵਲ ਭੀ ਮੋਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਸਾਧ ਰੋਗ ਆਉਣ ਤੇ, ਬਚਪਨ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਕੌਣ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਪਰ ਧਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਪਰ ਜੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਛੱਡੋ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਿੰਡ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਖਾਤਰ ਧਰਤੀ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮੰਦ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚੰਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੰਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਪਿਛਲਾ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਲੀ ਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਨਾ ਕਰ ਲਵੇ। ਮੰਦੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਦੁਖੀ ਘਰ, ਕੰਜੂਸ ਰਾਜਾ ਤੇ ਝੂਠਾ ਮਿੱਤਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੰਜੂਸ ਦੇ ਕੋਲ ਧਨ, ਚਲਾਕੀ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ, ਗੁਣ ਤੇ ਸ਼ੌਰਤ ਰਹਿਤ ਸੋਭਾ, ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਮੋੜਣ ਵਾਲਾ ਮਿੱਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਪਦਵੀ ਜਾਂ ਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਣਜਾਣੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ, ਆਪਣੇ ਵੀ ਪਰਾਏ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਮਿੱਤਰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ, ਵੀਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੱਲੇ ਵਿੱਚ, ਨਾਰੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਧਨ ਗੁਆਉਣ ਤੇ, ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਸਾਰਸ ਸੁੱਕੀ ਝੀਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ, ਵਿਲਾਸਿਨੀਆਂ ਧਨਹੀਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਭੌਰੇ ਮੁਰਝਾਏ ਫੁੱਲ ਨੂੰ, ਹਿਰਣ ਸੜੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕੰਜੂਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਲੋਭੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਚਾਪਲੂਸੀ ਨਾਲ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ। ਵਧੀਆ ਦੇ ਕੋਲ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਝੂਠੇ ਦੇ ਕੋਲ ਵੰਡ ਨਾਲ, ਨੀਚ ਦੇ ਕੋਲ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤੇ ਸਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਲਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਦਰਿਆ, ਨਖ ਵਾਲੇ, ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਘਰ ਦੇ ਪਾਪ, ਧੋਖਾ, ਬਦਨਾਮੀ ਜਾਂ ਉਪਹਾਸ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੰਦੇ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵਧੀਕ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਪਰਾਏ ਘਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਤੇ ਮੰਦੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ? ਕੌਣ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ? ਕੌਣ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਿਆ? ਕੌਣ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਪੈਸਾ ਆਉਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੌਣ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇਸਤਰੀ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਨਾਹਿ ਡੋਲਿਆ? ਕੌਣ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਰਹਿੰਦਾ? ਕੌਣ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਧਨ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ? ਕੌਣ ਮੰਦੇ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲ ਗਿਆ? ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਅਪਣੀ ਅਕਲ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਤੇ ਜੋ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ? ਜਿਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ, ਪਿਆਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪਰਿਵਾਰ, ਆਚਰਣ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।