ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪੁਰਵ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਥਮ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਦਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਯਾਜ्ञਵਲਕਯ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋਜਾਤੀ (ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ) ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਗਮ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਘਰ, ਅਨਾਜ, ਛਤਰੀ, ਮਾਲਾ, ਰੁੱਖ, ਵਾਹਨ, ਘੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵੀ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਵੇਦ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਜਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਗਣੀ ਉੱਚਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੋਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਡਿਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਦਿ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਯਾਜ्ञਵਲਕਯ ਜੀ ਦਾ ਦਾਨ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼’ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਰੀਤਿ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਇਹ ਹੈ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੀ ਵਿਧੀ। ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੱਗਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ (ਇਕਵਿਨਾਕਸ) ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਧ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਮ ਵੇਦ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਸੁਪਰਣਿਕਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ, ਪੋਤਰੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਖੰਡਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਵਿਧੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਬੰਧਤ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ੰਨੋ ਦੇਵੀ’ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਦੁੱਧ, ਜੌ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ, ਦੀਵਾ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਭੇਟ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀ ਦੁੱਗਣੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ‘ਉਸ਼ੰਤਸਤਵਾ’ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੌ ਦੀ ਭੇਟ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਆਦਿ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਭਾਂਡਾ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਂਦੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ, ਦੋਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—‘ਇਹ ਵਿ਷্ণੂ ਲਈ ਹੈ।’ ਜਿੰਨਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਨਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਭੋਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਦੇ ਅਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਾਠ ਦੁਬਾਰਾ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ (ਚਾਵਲ ਦੇ ਗੋਲ) ਵੀ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਖੁੱਟ ਪਾਣੀ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ‘ਸਵਧਾ’ ਉਚਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋਵੇ’ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਵੇ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—‘ਹਰ ਭੇਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਵੇ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਤ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਕਥਾ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।