ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ, ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ ਪਹਿਨੇ ਰਹੇ। ਪਾਠ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪਗ ‘ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ’ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾ ਆਵੇ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਾ (ਉਪਨਯਨ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਨਯਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਅ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ) ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਉਟਕਾਸਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ‘ਵ੍ਰਾਤਯਸਤੋਮਾ’ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਅ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਵੈਦ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੋਜ਼ ਰਿਗਵੈਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘੀ ਅਤੇ ਅੰਬ੍ਰਤ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੋਜ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਜੇ ਜਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਪ ਕਰੇ ਜਾਂ ਵੈਦ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਅਗਨਿ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇੱਥੇ ‘ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਦੁਆਰਾ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ’ ਵਾਲਾ ਚੁਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ, ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜਾ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਸਤਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਜਾਂ ਮਾਤਰ ਗੋਤ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸਤਰੀ ਦਸ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਤੋਂ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮ ਵਿਆਹ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮੰਤਰਣ ਦੇ ਕੇ, ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਸਤਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੈਵ ਵਿਆਹ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਰਸ਼ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਆਹ ਹੈ। ਆਸੁਰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ, ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਆਹ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਅ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਸਾਕ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਜੋ ਕੋਈ (ਕਨਿਆ) ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਰੀ ਇਸਤਰੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਪਚਾਪ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਚੋਰੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ-ਵਿਆਹ (ਦੇਵਰ) ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਜੀ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼੍ਰਾਧ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਮਾ ਨੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਵਿਅਭੀਚਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜਾ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੱਕ, ਸਨਮਾਨ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।