ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸadhna ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸ਼ਵ (ਘੋੜੇ) ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ-ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ "ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ" ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੁਬਾਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਗਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਸਫੈਦ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਨੇ ਮਹਾਂਮੁੱਲੀ ਕਿਰਣ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪਗੜੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣੇ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸ਼ੁਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਸੁੰਦਰ ਉੰਗਲੀਆਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਨਖ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਦੇ 'ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਿਆਨ' ਨਾਮਕ ਬਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਹਰੀ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ?" ਹਰੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾਂ, ਤਰਕ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਸਰੋਤ—ਵੇਦ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਦਕਸ਼, ਸੰਵਰਤ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗੌਤਮ, ਸ਼ੰਖਲਿਖਿਤ, ਹਰਿਤ, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਖੁਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ, ਢੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਜਨ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਵ-ਅਧਿਐਨ—ਇਹ ਚਾਰ ਕਰਤਵ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਤੀਆਂ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ; ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ 'ਦਵਿਜ' ਹਨ। ਸੰਸਕਾਰ—ਮਾਨਵ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਆਈ ਪਾਪ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 'ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਯ ਦ੍ਵਾਰਾ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ' ਨਾਮਕ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ (ਜਨਮ ਤੋਂ ਅਠਵੇਂ ਸਾਲ ਜਾਂ ਗਰਭ-ਧਾਰਣ ਤੋਂ ਅਠਵੇਂ ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਉਪਨਯਨ ਕਰਕੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵਿਆਹਰਤੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਣੇਉ ਬਾਂਏ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ, ਕਰਤਵ, ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਵਰਣਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।