ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਵਰਨਨ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਗਣ, ਸੁੱਤਣ ਆਦਿਕ ਸਾਰਿਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਰਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਰੀਰਤ ਨਹੀਂ, ਬੜਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ-ਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਲੱਗ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸ਼ਵ (ਘੋੜੇ) ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ’ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਹਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਕੁੰਦ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਬਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮੁਕੁਟ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਣਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਮੁਲਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਭ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਜਨਯੋਗ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੇ ਨਖ ਬੜੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੋਈ ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਦੇ ਬਿਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਵਿ਷्णੂ ਦੇ ਧਿਆਨ’ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਹੇ ਹਰੀ! ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ?” ਹਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਯਾਜ਼੍ਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪੁਰਾਣਿਆਂ, ਤਰਕ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ (ਵੇਦਾਂ) ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਹਨ: ਵਸੀਸ਼ਠ, ਦਕਸ਼, ਸੰਵਰਤ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗੌਤਮ, ਸ਼ੰਖਲਿਖਿਤ, ਹਰਿਤ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ। ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਪਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।