ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਯੰਭੂਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਸਨ, ਮੰਗਲ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਾਹੂ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਚੰਡਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ—“ਓਮ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਸਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਹ੍ਰਾਮ ਹ੍ਰੀਮ ਸਹ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਰਾਹੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਚੰਡਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਅਸਨ, ਆਵਾਹਨ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ, ਅਰਘਯ ਦੀ ਭੇਟ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਦੀਪ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਨਾਰਾਇਣ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਵਰਾਹ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪਾਂਚਜਨਯ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: “ਓਮ ਹ੍ਰਾਮ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਹ੍ਰਾਮ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ; ਓਮ ਹ੍ਰੂਮ, ਜਟਾ ਨੂੰ; ਓਮ ਹ੍ਰੌਮ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ; ਓਮ ਹ੍ਰਾਮ, ਸਦਯੋਜਾਤ; ਓਮ ਹ੍ਰੂਮ, ਅਘੋਰਾ; ਓਮ ਹ੍ਰੌਮ, ਈਸ਼ਾਨ; ਓਮ ਹ੍ਰੌਮ, ਗੁਰੂ; ਓਮ ਹ੍ਰੌਮ, ਚੰਡਾ; ਓਮ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਅਸਨ; ਓਮ ਅੰ ਓਮ, ਵਾਸੁਦੇਵ; ਓਮ ਅੰ ਓਮ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ; ਓਮ, ਨਾਰਾਇਣ; ਓਮ ਹ੍ਰਾਮ, ਵਿਸ਼ਣੁ; ਓਮ ਭੂਹ ਓਮ, ਵਰਾਹ; ਓਮ ਜੰ ਖੰ ਰੰ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ; ਓਮ ਵੰ ਲੰ ਮੰ ਕ੍ਸ਼ੰ, ਪਾਂਚਜਨਯ; ਓਮ ਗੰ ਡੰ ਵੰ ਸੰ, ਪੁਸ਼ਟੀ; ਓਮ ਸੰ ਦੰ ਲੰ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ; ਓਮ, ਗੁਰੂ; ਓਮ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਲਧਵਜਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ “ਓਮ ਹ੍ਰੀਮ, ਸਰਸਵਤੀ; ਓਮ ਹ੍ਰੀਮ, ਸਿਰ; ਓਮ ਹ੍ਰੈਮ, ਕਵਚ; ਓਮ ਹ੍ਰਹ, ਅਸਤਰ” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੰਪੱਤਾ, ਕਲਾ, ਬੁੱਧੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੋਸ਼ਣ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਖੇਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਲੋਟਸ ਤੇ ਬੈਠੀ ਸਰਸਵਤੀ ਲਈ ਅਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। ਉਥੇ, ਸੋਲਾਂ ਘੇਰੇ ਬਣਾਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ। ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਰੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਰੇ ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਕਰਕੇ, ਦਰਵਾਜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਧਾਗੇ ਚਿੱਟੇ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੋਣ। ਚੌਕ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਕਾਲਾ—ਇਹ ਰੰਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਦীক্ষਿਤ ਸ਼ਿਸ਼, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਭੇਟ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਸਾਧਕ ਲਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਰੂ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਦੂਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਉਹ ਦীক্ষਿਤ ਦੁਆਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਰਵਾਜੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਥੇਲੀ ਪਰਿਕਰਪ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਨਖ ਧਾਗੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ, ਵਿਧੀ ਪੂਰਵਕ, ਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲ ਸ਼ਾਰੰਗੀਨ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵੱਜਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਨਾਮ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ; ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਸਫਲਤਾ ਲਈ, ਅਲਤਾਰ ਤੇ ਅਰੰਭੀ ਜਾਂਦੀ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ: “ਸ਼੍ਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੀੰ, ਸ਼੍ਰੂੰ, ਸ਼੍ਰੈੰ, ਸ਼੍ਰੌੰ, ਸ਼੍ਰਹ”, ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਚਕਰ ਵਿੱਚ, ਲੋਟਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ, ਚਾਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਅਸਨ, ਭੇਟ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।