ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੌਣਕ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਚੀਜ਼ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਉਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਤੇ ਮੂੰਗੇ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਰੋਗ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਥੇ 'ਮੂੰਗੇ ਦੀ ਪਰਖ' ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਰਕਾ ਵੀ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਦਾਰ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੰਭਲਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਵֵਤਦਵੀਪ, ਮਾਇਆ ਨਗਰੀ, ਨੈਮੀਸ਼, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਵੈਨਾਇਕ, ਰਾਮਗਿਰੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਜਜੈਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ, ਕੁਬਜਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਧਰਾ ਹਰੀ, ਮਹਾਕੇਸ਼ੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਅਤੇ ਵਿਪਾਸ਼ਾ ਨਦੀਆਂ, ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨਗਰੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਸ਼ੋਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਵ, ਗਣ, ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੀਤੀ ਭਗਤੀ, ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਸਦਾ ਲਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਕਾਮੁਖ, ਵਰਾਹਾ, ਭੁੰਦੀਰਾ (ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਆਮੀ ਆਖਦੇ ਹਨ), ਕਾਮਰੂਪ (ਜਿੱਥੇ ਕਾਮਾਖਿਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ), ਵਿਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਨਦੀ ਹੈ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੋਕਰਣਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਮਹੀਸ਼ਮਤੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਰ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਨੰਦਿਤੀਰਥ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਗੰਡਕੀ, ਤੇ ਇਰਾਵਤੀ ਵੀ ਉਲੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ, ਧਿਆਨ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ, ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਦਾਗ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਇਹ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ," ਉਹ ਅਜੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਸੱਤ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੋਣਗਿਰੀ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਸਹਯਾਦ੍ਰਿ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਏਕਵੀਰ ਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਨਖਾਲ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਗਿਆ ਤੀਰਥ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ' ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਿਆ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗਿਆ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੈਤ੍ਯ ਗਿਆਸੁਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਕੋਲ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਕਟ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆ ਕੇ, ਉਥੇ ਸੁਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਹ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਗਿਆ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੱਲ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।