ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਖੰਡ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਬਤਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਕাঁচ, ਨਵਾਂ ਕੱਚ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਕੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਨੀਲ ਰਤਨ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਉਸ ਦੀ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ 'ਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਰਤਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਰਕ, ਜੋ ਸੌਖਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਤਨ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਅਕੁਸ਼ਲ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਰਤਨ ਵੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਤਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਕੋਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਸੋਨਾ ਸੋਲਾਂ ਮਾਸ਼ਾ ਭਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਚਾਰ ਮਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਾ ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਨ ਲਈ ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ "ਵੈਦੂਰਯ ਦੀ ਪਰਖ" ਹੈ। ਫਿਰ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚਮੜੀ ਡਿੱਗੀ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ—ਇਸਨੂੰ ਪਦਮਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪੱਥਰ ਲਾਲੀ, ਪੀਲਾਪਣ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਪਦਮਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਵੈਦੂਰਯ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ "ਪਦਮਰਾਗ ਦੀ ਪਰਖ" ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਨੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਖ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਰਤਨ, ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਲਹੂ, ਸੋਮਾ, ਸ਼ਹਦ, ਤਾਮਬਾ, ਪੀਲਾਪਣ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਤਨ ਚਿੱਟੇ, ਸੁਤੰਤਰ, ਲਾਲੀਮਾਵਾਲੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਤਰੀ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਤਨ ਸ਼ੁਭ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਲੋਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਰਤਨ ਨਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ, ਉਹ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਮਲਿਨ, ਮੁਰਝਾਏ, ਰੰਗਹੀਣ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਰਕੇਟਨ ਰਤਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਨਵੀਂ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ "ਕਰਕੇਟਨ ਦੀ ਪਰਖ" ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਵਧੀਆ ਭੀਸ਼ਮ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਤਨ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਸਿਓਨਾਕ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਪਹਿਨ ਲੈਵੇ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਕਾਈ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ, ਪੀਲਾਪਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ "ਵੈਦੂਰਯ ਦੀ ਪਰਖ" ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਰਤਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਾਰਣ, ਵਾਗਦਰਾ, ਮੇਕਲਾ, ਕਾਲਗਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਗੂੰਜਾ ਬੀਜ, ਅੰਜਨ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਤਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ—ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਮੱਖੀ, ਸੂਰਜ—ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਕਾਂ, ਗਿੱਦੜ, ਭੇਡੀਆ, ਤੇ ਉਲੂਕ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰਤਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ "ਪੁਲਕ ਰਤਨ ਦੀ ਪਰਖ" ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਆਣਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੱਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।