ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਦਮਰਾਗਾ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਚਾਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ 'ਮਾਣਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ' ਵਾਲਾ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਿੰਹਲੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਹੱਥਾਂ, ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਪੱਤੇ, ਨਵੇਂ ਫੁੱਟੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਮੋਤੀਏ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਝਾਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ, ਮੋਰ ਦੀ ਗਰਦਨ, ਹਲ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਧੁਮੱਖੀ, ਧਨੁਸ਼, ਹਰਾ ਦੀ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਤਨ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਉਹ ਰਤਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਥੇ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਦਮਰਾਗਾ ਰਤਨ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਦਮਰਾਗਾ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਪਰਖ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਮਰਾਗਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਾਂਚ ਸਿਰਫ ਪਰਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਣ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੀ ਅੱਗ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੜਨ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਇਥੇ ਕਾਂਚ, ਨੀਲਾ ਕਮਲ, ਕਰਵੀਰਾ, ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਬਿਲੌਰ ਵਰਗੇ ਪੱਥਰ, ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬਿਲੌਰ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੇ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੋ ਗੁਣਾ ਗਾੜ੍ਹੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਵਧੀਆ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਪਦਮਰਾਗਾ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਮਾਸ਼ਾ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ 'ਇੰਦਰਨੀਲ ਦੀ ਜਾਂਚ' ਨਾਮਕ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਹਾਣੀ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਰਕੇਟਾ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਵਿਦੂర్య ਅਤੇ ਪਦਮਰਾਗਾ ਰਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਧੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ। ਇਹ ਸ਼ੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਰਲੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਰਤਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਦਮਰਾਗਾ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੋਰ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਰਗਾ ਨੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਦੂਰਿਆ ਰਤਨ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਮਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਹਾੜੀ ਕਾਂਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਚ ਅਤੇ ਬਿਲੌਰ, ਇਹ ਸਭ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਚ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਧੀਆ ਇੰਦਰਨੀਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਰਤਨ ਦੀ, ਜੋ ਵੀ ਉਸੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਆਣੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿੱਖੇ ਜਾਂ ਅਣਸਿੱਖੇ, ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਤਨ, ਇਹ ਸਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋਨਾ ਸੋਲਾਂ ਮਾਸ਼ਾ ਭਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਚਾਰ ਮਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਾ ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਉਤਮਤਾ, ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।