ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਿੰਘਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਮੋਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਗੁੰਮ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਗੁੰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮੋਤੀ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਾ ਗੁਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲਾ ਮੋਤੀ ਉਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮੋਤੀ ਢੰਗ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਭਾਰੀ, ਚਟਕਦਾਰ, ਚਿੱਟਾ, ਗੋਲ ਤੇ ਵਧੀਆ ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਤੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਖੰਡ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਉਨਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਮੋਤੀ ਦੀ ਪਰਖ’ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਗਰਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘਲੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਦੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੰਢੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ਮਾਣਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਦਮਰਾਗ ਰਤਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਤਨ ਬੰਧੂਕਾ, ਗੁੰਜਾ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਤੇ ਜਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਹਿੰਗੁਲ, ਕਮਲ, ਨੀਲੇ ਜਲ-ਕਮਲ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ ਲਾਖ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਰਤਨ ਵਿਆਪਕ ਚਮਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਸੁੰਭੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਕੋਰਾ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਚਮਕ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਰਵਿੰਦ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਰਵਿੰਦ ਰਤਨ ਰਾਵਣ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਮੰਡ੍ਰਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਰਤਨ ਤੁੰਬੁਰੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ, ਭਾਰ, ਚਿਕਣਾਈ ਤੇ ਪੂਰਨ ਚਮਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਰਤਨ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ, ਛੇਦ, ਮੈਲ, ਚਮਕ ਦੀ ਘਾਟ, ਖੁਰਦਰਾ ਪਨ ਜਾਂ ਰੰਗ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ਰਾਬ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇਜ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਣਹੀਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਕੁਝ ਰਤਨ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਸ਼, ਪੁਰੋਧਭਵ, ਸਿੰਘਲ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁਕਤਾਪਾਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਭੁਸੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਲਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਤਾਮਰ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤੁੰਬੁਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਤਨ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ੍ਰੀਪੂਰਨਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੱਧ ਰਗੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਰਤਨ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸਨੂੰ ਪਾਠਰ ਤੇ ਰਗੜ ਕੇ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੀਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁਰਵਿੰਦ, ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸਿਰਫ਼ ਗੁਣਵਾਨ ਰਤਨ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਘੇਰਦੇ। ਹੀਰੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਤੋਲ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।