ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਣਕਿਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਣਕਿਆਂ ਦੀ ਤੋਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਅਚੂਕ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਾਣਕਾ ਅੱਧ ਮਾਸ਼ਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇਈ ਸੌ (2300) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਮਾਸ਼ਾ ਵਧੇ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਸੌ (100) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੋਲ ਸੋਲਾਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ‘ਦਾਰਵਿਕਾ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੋਲ ਵੀਹ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਭਵਕਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਤੀਹ ਦੀ ਤੋਲ ਵਾਲਾ ਮਾਣਕਾ ‘ਸ਼ਿਕਯ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਤੀਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਠ ਦੀ ਤੋਲ ਵਾਲਾ ‘ਨਿਕਰਸ਼ੀਰ੍ਸ਼’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਮਤ ਚੌਦਾਂ ਹੈ। ਗਿਆਰਾਂ ਤੇ ਨੌਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੁਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਮਤਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਮਾਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਖਾਣ-ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਜੰਬੀਰਾ ਫਲ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਮੱਛੀ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਮਲ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮਾਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ, ਨਿਰਮਲ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਘਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਫੈਦ ਕੱਚ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਹਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਮਾਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ, ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਨਾ ਗੁਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਮਾਣਕਿਆਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਾਣਕਾ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ, ਗੋਲ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਣਕਾ ਢੁਕਵੀਂ ਮਾਪ ਵਾਲਾ, ਭਾਰੀ, ਚਮਕਦਾਰ, ਸਫੈਦ, ਗੋਲ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਦੇ ਉਣਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਮਾਣਕਿਆਂ ਦੀ ਪਰਖ’ ਵਿੱਚ ਮਾਣਕਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਹਲੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਵੱਡੇ ਝੀਲ ਦੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੋਹਣੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਮਾਣਕਿਆਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਦਮਰਾਗ ਰਤਨ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਣਕੇ ਬੰਧੂਕਾ, ਗੁੰਜਾ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਤੇ ਜਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸਿੰਨਾਬਰ, ਕਮਲ, ਨੀਲੇ ਜਲਕੁੰਭੀ, ਕੇਸਰ ਤੇ ਲੱਕ ਦੀ ਰਾਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਕਸੁੰਭੇ ਦੇ ਲਾਲ ਤੇ ਘੂਰੇ ਨੀਲੇ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਣਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਕੋਰਾ ਤੇ ਕੋਕਿਲ ਪੰਛੀ ਦੇ ਰਸ ਵਰਗਾ ਅਭਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕ, ਕਠੋਰਤਾ ਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਕ੍ਰਿਸਟਲ’ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਾਣਕਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਰੀਵਿੰਦ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੁਰੀਵਿੰਦ ਰਤਨ ਰਾਵਣ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਉਥੋਂ ਦੇ ਮੰਧਰਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਾਣਕੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਵੱਧ, ਭਾਰ, ਚਿਕਣਾਪਣ ਤੇ ਪੂਰੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ, ਛੇਦ, ਗੰਦਗੀ, ਚਮਕ ਦੀ ਘਾਟ, ਰੁੱਖਾਪਣ ਜਾਂ ਰੰਗ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖ਼ਰਾਬ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਚਮਕ ਹੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੁਕਸ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਰਤਨ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਲਸ਼ਾ, ਪੁਰੋਭਵ, ਸਿੰਹਲਾ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁਕਤਾਪਾਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਾਣਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਸ਼ਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੁੱਸ ਹੋਵੇ; ਤੁੰਬੁਰੂ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ। ਸ਼੍ਰੀਪੂਰਨਕਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਂਪੁਰਾਣ ਅੰਦਰ ਮਾਣਕਿਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਲ, ਗੁਣ ਤੇ ਨੁਕਸਾਂ ਬਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਖ ਕਰ ਸਕੇ।