ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵਜ੍ਰ (ਹੀਰਾ) ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਿਖਰਿਆ, ਨੁਕਦਾਰ, ਦਾਗ-ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਵਜ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੱਪ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸ਼ੇਰ, ਚੋਰ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਤਰੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਵਜ੍ਰ ਬਿਲਕੁਲ ਦਾਗ-ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਵੀਹ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਤੀਜੇ, ਅੱਧੇ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਤੀਹ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਾਰਾਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀਰਾ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਹੀਰਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਖਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅੱਖ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਮੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ, ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਪਤ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਹੀਰੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਹੀਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਧ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੜੀਦਾ ਜਾਂ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੀਰਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹੀਰਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਈ ਚਤੁਰ ਲੋਕ ਲੋਹਾ, ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਗੋਮੇਦ ਨਾਲ ਹੀਰੇ ਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਲੀ ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕ੍ਰਿਸਟਲ, ਰਤਨ, ਜਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਹੀਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘਸ ਜਾਂ ਕਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਘਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਨਕਲੀ ਹੀਰੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਚਤੁਰ ਵਿਦਵਾਨ ਉਲਟ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੀਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜੇ ਹੀਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹੀਰੇ ਜੜੇ ਜਾਂ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਹੀਰੇ ਦੀ ਨੋਕ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਧੱਬਾ, ਰੇਖਾ ਜਾਂ ਰੰਗਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਹੀਰਾ ਪਹਿਨੇ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਅਠਾਹਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ, "ਹੀਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਵਰਣਨ," ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਤੀ ਹਥੀ, ਬੱਦਲ, ਸੂਰ, ਸ਼ੰਖ, ਮੱਛੀ, ਸੱਪ, ਸੀਪੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਤਨ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਸਰੋਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੋਤੀ ਚਮੜੀ, ਲੂਣ, ਸੱਪ ਜਾਂ ਤਿਮਿੰਗਲ (ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ), ਜਾਂ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਸੂਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਮੋਤੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਲ, ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਕੰਬਵ" ਨਾਮਕ ਮੋਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਨੂਕ (ਧਨੁ) ਦੀ ਤਾਰ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮੋਤੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੋਲ, ਫਿੱਕਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਮਕ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਤੀ ਜਲਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਮੋਤੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਮੋਤੀ ਉਹ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੋਤੀ ਚਿੱਟੇ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਉਜਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਮਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਹ ਮੋਤੀ ਸੱਪ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖਜਾਨੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸੱਪ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਮੋਤੀ ਉਸ ਦੇ ਫਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸਾਰੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਕਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਜਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮੋਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—even ਜੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ।