ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਵਰਤਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਚਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਪਾਈ। ਪਰ, ਉਸਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ 'ਤੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਤਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਦੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਰਤਨ ਅਸੁਰਾਂ, ਜ਼ਹਿਰ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੀਰਾ, ਮੋਤੀ, ਮਾਣਕ, ਪਦਮਰਾਗ ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਕੇਤਨਾ, ਪੁਲਕਾ, ਰੁਧਿਰਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਰਤਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਰੰਗ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ, ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਤਨ ਨਸ਼ਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਦਗ्ध ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਰਤਨ-ਪਰਖੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂਚਵਾਉਣ। ਹੀਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਟੁਕੜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੇਮਮਾਟੰਗ, ਸੌਰਾਟ, ਪੌਂਡ੍ਰ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਲ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੀਰੇ ਤਾਂਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚੰਦ ਤੋਂ ਆਏ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ; ਬਾਂਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸੌਵੀਰਾ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ; ਕਾਲੇ ਕਮਲ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਤਾਂਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸੌਰਾਟ ਤੋਂ। ਹੀਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਾਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਲਕੀਰਾਂ, ਬਿੰਦੀਆਂ, ਧੱਬਿਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ-ਠਾਕ, ਅਤੇ ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਵਜਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰਾ, ਚਿੱਟਾ, ਪੀਲਾ, ਭੂਰਾ, ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਤਾਂਤਾ—ਇਹ ਰੰਗ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਭਾਵਨ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੀਰਾ ਸੰਖ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਭੂਰਾ ਜਾਂ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਰੰਗ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹੀਰੇ ਦੇ ਦੋ ਰੰਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਆਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਹੀਰਾ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੀਰੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਜੋ ਰੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਂਚਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵਜਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਜਾਂ ਰਾਹ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਨਾ ਚੁਣਨ। ਜੇਕਰ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੋਕ 'ਤੇ ਦਰਾਰ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧੱਬਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਧਯਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭਾਗ 'ਤੇ ਖੂਨ-ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਜਾਂਚਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੀਰੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਪੱਖ ਛੇ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਪਤ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਨਾਰੇ, ਰੰਗ, ਚਮਕ, ਚੰਗੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਖਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਜਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਪਤ, ਤੇਜ਼ ਨੋਕ, ਅਤੇ ਸਭ ਖਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਜਰ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਪ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਬਾਘ, ਚੋਰ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਜਰ ਸਭ ਖਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੀਹ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਭਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੀਜਾ, ਅੱਧਾ, ਚੌਥਾ, ਤੇਰਾਂ ਜਾਂ ਤੀਹ ਭਾਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਧ ਭਾਗ ਵੀ ਜਾਂਚਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੀਰੇ ਦੀ ਮੂਲ ਕੀਮਤ ਬਾਰਾਂ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ, ਹੀਰਾ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਰਫ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਹੀਰਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਹ ਖਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਖਾਮੀ ਸਪਸ਼ਟ, ਕਈ, ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹੀਰੇ ਦੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਖਾਮੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਖਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ, ਖਾਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।