ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਲ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਅਡੋਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੰਜ ਤੇ ਅੱਧੀ ਇਕਾਈਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਨੰਦੀਧਰ ਧਾਰੀ! ਇਸ ਰਥ ਦਾ ਧੂਰੀ ਅੱਧੇ ਯੁਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਜਗਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਕਰਤੁ, ਸਥਲਾ, ਪੁਲਸਤਯ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਯਮਨ, ਪੁਲਹ, ਰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪੁੰਜਿਕਾਸਥਲਾ ਵੀ ਹਨ। ਮਿਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ, ਤਕਸ਼ਕ, ਰਕਸ਼, ਪੌਰੁਸ਼ੇਯ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਵੀ ਇਸ ਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰੁਣ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਰੰਭਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਕੁਹੂ ਅਤੇ ਬੁਧਾ ਵੀ ਹਨ। ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੁ, ਸ੍ਤੋਤ੍ਰ, ਏਲਾਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ; ਵਿਵਸਵਾਨ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅਪੂਰਣ; ਪੁਸ਼ਣ, ਸੁਰੁਚਿ, ਧਾਤਾ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ; ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੁ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪਰਜਨਯ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ; ਅੰਸ਼ੁ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਤਰਕਸ਼, ਮਹਾਪਦਮ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਕਰਤੁ, ਭਰਗ, ਉਰਨਯੁ, ਸ੍ਫੁਰਜ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ—ਇਹ ਸੱਤ ਜਣੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਵਸ਼ਟਰ, ਜਮਦਗਨੀ, ਕਮਬਲ ਅਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਜਣੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅਸ਼੍ਵਤਾਰ, ਰੰਭਾ, ਸੂਰ੍ਯਵਰਚ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਜਿਤ ਸਾਵਿਤਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲਖਿਲਯਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਸ-ਦਸ ਜਣੇ, ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਸ਼ੰਗਾ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਮਹਾਰਥ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਮਹਾਰਥ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਟਿਕਦਾ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀਚਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਦੌਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ! ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਲੱਕ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, "ਭੂਵਨਕੋਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ" ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਠਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ, ਮਹਾਨ ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਹੈ, ਰੋਹਿਣੀ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਪੁਨਰਵਸੂ 'ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਤਿਸ਼ਯਾ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਪੂਰਵਾਫਲਗੁਨੀ ਭਾਗ ਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰਾ ਅਰਯਮਨ ਦੇ। ਸ੍ਵਾਤੀ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅਨੁਰਾਧਾ ਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਹੈ, ਜੇਸ਼ਠਾ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀ। ਆਸ਼ਾਢਾ, ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਵਾ ਤੇ ਉੱਤਰਾ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਾਸਵ ਦਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਵਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਅਜ ਏਕਪਾਦ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ ਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਅਹਿਰਬੁਧਨਿਆ ਦੀ। ਭਰਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਯਮ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਤਿਥੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।