ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਰਵਉੱਤਮ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਅਪਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨਲਿਨੀ ਤੇ ਧੇਨੁਕਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਬਲਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਧਾਤਕੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਦੁਵੀਪ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੋਹਰੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ, ਜਿਸਨੂੰ "ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਵੀ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਅਤਲਾ, ਵਿਤਲਾ, ਨਿਤਲਾ, ਤੇ ਗਭਸਤਿਮਤ ਨਾਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਕਾਲੀ, ਚਿੱਟੀ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ, ਕੰਕੜਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ, ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਹੰਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੂਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹਨ। ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਚਿਞਗਾਂ, ਕਾਲਾ ਧਾਗਾ, ਤੇ ਅਵੀਚੀ ਨਰਕ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਉਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਉਬਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਹਿਰ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਦਸ ਵਾਰੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਜੀ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਭੁਵਨਕੋਸ਼, ਪਾਤਾਲ, ਨਰਕ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ" ਵਾਲਾ ਸਤਾਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲਾਠੀ ਵੀ ਦੁੱਗਣੀ ਲੰਮੀ ਹੈ, ਹੇ ਨੰਦੀ-ਧਾਰੀ! ਇਸਦੀ ਧੁਰੀ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੱਕਰ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਕਾਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਉਥੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜ ਤੇ ਅੱਧ ਹੋਰ ਭਾਗ ਹਨ। ਧੁਰੀ ਅੱਧ ਯੁੱਗਾ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਥ ਦਾ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਗਾਇਆਤਰੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਜਗਤੀ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਕਰਤੁ, ਸਥਲਾ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਵੀ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਰਯਮਾਨ, ਪੁਲਹ, ਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਫਿਰ ਮਿਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ, ਤක්ෂਕ, ਰਕਸ਼, ਪੌਰੁਸ਼ੇਯਾ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਵਰੁਣ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਰੰਭਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਕੁਹੂ ਅਤੇ ਬੁਧ, ਫਿਰ ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ, ਸਤੋਤ੍ਰਾ, ਏਲਾਪਤ੍ਰਾ, ਤੇ ਅੰਗੀਰਸ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਉਗ੍ਰਸੇਨਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅਪੁਰਾਣਾ, ਪੁਸ਼ਣ, ਸੁਰੁਚਿ, ਧਾਤਾ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ, ਭਰਦਵਾਜ, ਪਰਜਨਯਾ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ, ਅੰਸ਼ੁ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਤਰਕਸ਼੍ਯ, ਮਹਾਪਦਮਾ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਤੁ, ਭਰਗ, ਉਰਨਯੁ, ਸਫੁਰਜ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਆਦਿ ਸੱਤ ਜਣੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਵਸ਼ਤ੍ਰੀ, ਜਮਦਗਨਿ, ਕੰਬਲਾ ਅਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ ਆਦਿ ਸੱਤ ਜਣੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ, ਰੰਭਾ, ਸੂਰ੍ਯਵਰਚਾ, ਤੇ ਸਤ੍ਯਜਿਤ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਾਲਖਿਲਯਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦਸ-ਦਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੂਰਜ ਆਪਣਾ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਪਾਤਾਲ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ਼ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।