ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਚਾਰਣ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬੋਲੀ ਗਈ ਬਾਤ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਆਚਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੱਚ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਹਰੀ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਯਗ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਮਾਨੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ 'ਬਿਨਾ ਗਰਭ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁਖ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁੰਭਕ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਾਹ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰੇਚਕਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਤਿੰਨਤੀਹ ਮਾਪ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਸੰਯਮ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁਖ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਹੈ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਉਨੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ 'ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ' ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਨੰਦਮਈ, ਅਜਰ ਹਰੀ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਵੇਰ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸ ਸਦਾ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨੁਕਸਾਨ, ਕਾਲਕਰਨ, ਮਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮ, ਆਗਨੇਯ, ਉਦਿਸ਼ਟ, ਵਾਯਵਯ ਅਤੇ ਦਿਵਯ। ਬ੍ਰਾਹਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯਵਯ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਗਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰੁਣ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਨਸਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ' ਉਹ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਅਪਾਮਾਰਗ, ਬਿਲਵ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰ ਵੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਲਕੜਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉੱਚਤਮ ਦੇਵਤਾ ਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ, ਗਾਯਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ, ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਭੂ: ਭੁਵ: ਸੁਵ: ਓਮ'—ਇਹ ਸਭ ਰੂਦ੍ਰ ਹਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਧਰਮਕਥਾ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।