ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਤਪस्या ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ, ਨਿੱਤ ਆਤਮ-ਅਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਦੇ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤਪस्या ਕਰਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਯज्ञ-ਹਵਨ ਕਰਦੇ। ਤਪ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ, ਉੱਚੀ ਆਤਮ-ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਭੀਖ ਮੰਗਣ, ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ, ਮੌਨ ਧਾਰਣ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਜਨ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ। ਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪਦਾਰਥਕ, ਖਸ਼ਤਰੀ, ਆਦਿ। ਪਹਿਲਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰਵ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਧਨ ਤੋਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ ਹੋਣਾ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ—ਇਹ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਵਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਸ਼ਤਰੀ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜਾਂ ਆਚਾਰ-ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਉਰਧਵ-ਰੇਖਾ ਵਾਲੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਮਰ ਸਥਾਨ—'ਆਕਾਸ਼' ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਅੱਖਰ—ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸੁਣੋ—ਸੱਚ, ਭਲਾਈ ਲਈ ਬੋਲਣਾ, ਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੰਜਮ। ਪੰਜ ਨਿਯਮ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ। ਆਤਮ-ਅਧਿਆਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਯज्ञ ਵਾਂਗ। ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ 'ਗਰਭ' ਹੈ; ਵਿਰੋਧੀ 'ਬਿਨਾ ਗਰਭ' ਹੈ। ਕੂੰਭਕਾ ਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੇਚਕਾ ਨਿਕਾਸੀ ਤੋਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਛੱਤੀਸ ਮਾਪ ਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ' ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕਾਵਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪਤਾ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਹੋ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਮਹਤੱਤੱਤ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀਵਨ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅੰਸ਼ ਵਿਚ 'ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ' ਨਾਮਕ ਉਨਚਾਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਤਵਾਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਲੋਟਸ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਜਰ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਲਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਰਸ ਨਿੱਤ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਦੁਖ, ਕਾਲ-ਕਰਨ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਮੰਦੀ ਸੋਚਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਤਵ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਡਾਲ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਆਗਨੇਯ, ਉਦਿਸ਼ਟ, ਵਾਯਵਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ।