ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ, ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਕਰਤਵ ਹਨ: ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ, ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨੀ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣਾ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਣ, ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ, ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣੀ, ਖੁਦ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਆਸ਼ਰਮ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਚਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਯਜਨਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇਕ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਨੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਗਲੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ, ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣੀ, ਮੌਨ ਧਾਰਨਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਭੌਤਿਕ, ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਪਹਿਲੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਿਆਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਧਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾਈ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਆਦਿਕ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਧਰਮ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ। ਹੁਣ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਪਦ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਵਨਵਾਸੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ, ਜੋ ਉਰਧਵਗਾਮੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ, ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ "ਆਕਾਸ਼" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਯੋਗ ਵਿਧਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਸੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬੋਲਣਾ, ਨ ਚੋਰੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਉੱਚਤ ਸੰਯਮ — ਇਹ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਸੱਚ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਆਚਰਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ: ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਅਧਿਐਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਯਜਨਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ "ਗਰਭ" ਹੈ, ਇਸਦਾ ਉਲਟ "ਅਗਰਭ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂੰਭਕਾ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੇਚਕ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਛੱਤੀ ਮਾਪ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਮੱਤਲਬ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਹੈ। "ਮੈਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ" — ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਹੈ — ਤੂੰ ਉਹੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਮਹੱਤੱਤਤੱਤ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।