ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜੇਸ਼ਠ-ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਭਾਰੁੰਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਹਵਨ ਸਮਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਦਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਵੀ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਨ ਦੀ ਰੀਤ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਅਗਨੀ ਆਵੋ!'—ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ 'ਤੇ; 'ਦੇਵਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭਲਾਈ ਦਿਉਣ'—ਘੁਟਣਾਂ 'ਤੇ; 'ਤੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ'—ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ; 'ਤੈਨੂੰ ਤੇਜ ਮਿਲੇ'—ਗਲੇ 'ਤੇ; 'ਤੂੰ ਸਿਰ ਬਣ'—ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਵੇਦ', 'ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਰਤਨਾਂ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਭ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਾ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਚਾਰਯ ਦੇਵੀ ਲਈ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦਾ ਛੇ-ਭਾਗੀ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਛੇ-ਭਾਗੀ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵੇ, ਧੂਪ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਤ੍ਰ, ਜੋੜਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਛਾਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗੂਠੀ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਜਮਾਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੌਥੀ ਹਵਨ ਸਮਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਪੀਲੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਚਮਚਾ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਖਾ, ਪਿੰਡ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ, ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਡਪ ਸਮੇਤ, ਯਜਮਾਨ ਸਥਾਪਕ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂ ਆਦਿ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ—ਪੂਜਾ, ਯਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼—ਦਾਨ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਯਜਨ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ—ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਭਿਖਿਆ, ਸੇਵਾ, ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਪਾਠ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਠ ਵੀ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਅਸ਼ਰਮ ਲਈ, ਦੋ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਅਗਨੀ ਰਖਣਾ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਯਜਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਨਿਰਲਿਪਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ। ਤਿੰਨ ਰਿਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੜਾਂ-ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉੱਚੀ ਆਸਾ ਰੱਖਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਖ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਭਿਖਿਆ, ਪਾਠ, ਚੁਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਸੰਨਿਆਸੀ, ਕੁਝ ਵੇਦ-ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਪਦਾਰਥਕ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਪਹਿਲੀ ਧਿਆਨ ਪੂਰਵ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਅਜੋਕਾ ਧਿਆਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਧਨ ਤੋਂ।