ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ “ਇਮੰ ਮੇ ਗੰਗੇ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਿਲਵ, ਉਦੁੰਬਰ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਵਟ (ਬਰਗਦ) ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਗਾਏ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਵਿਕਿਰਤੀਆਂ (ਪੰਚਗਵ੍ਯ) ਨਾਲ, ਸਹਦੇਵੀ ਆਦਿਕ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਕੁਮਾਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸਿੰਹੀ ਅਤੇ ਵਿਆਘਰੀ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਲ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ “ਯਾ: ਫਲਿਨੀ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਜਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। “ਵਰਧਸ੍ਵ ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਣ ਔਸ਼ਧਯ:” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਫੇਰ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ, ਹਰੇਕ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਭਰੇ। “ਔਸ਼ਧਿ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ-ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਅੰਜਨ (ਅਨੁਲੇਪਨ) ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੜ ਅਰਘਯ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਸਤ੍ਰ, “ਤੂੰ ਨਵਯੁਵਨ ਹੋ” ਕਹਿ ਕੇ, ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। “ਸ਼ੰਭੋ:” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਜੋੜੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ। ਯਜਮਾਨ, ਬੇਦੀ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੂਕਤ, ਪਾਵਮਾਨਯ, ਵਾਸਦਾਮਯ ਅਤੇ ਅਸਵਜਿਨ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਿਆ ਸੂਕਤ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਰਿਕਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਵਰਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਜੇਸ਼ਠਸਾਮਨ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਦੇ ਕੁੰਭ-ਸੂਕਤ ਦੀ ਪਾਠਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹਥਿਆਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬੇਦੀ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਤਵੇਦਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿ਷्णੂ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਵਿਛਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅੱਗ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ ਜਨਮਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘੀ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪੰਜ ਦੀ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਘੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੋ-ਸੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਕਰਤਾਵਾ ਆਪਣੇ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਉਸ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ, ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਘੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਪੂਜਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਅੱਗ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।