ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਅਚਾਰਯ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਜਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਈ। ਅਚਾਰਯ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਯਜਨਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਥਾਂ ਲਈ ਰੇਤ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਜਾਂ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਲਿਆਈ ਗਈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਹੋਮਕੁੰਡ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਲੇਪਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ, ਉਦੁੰਬਰ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਬਿਲਵ, ਪਾਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਖਦੀਰ—ਇਹਨਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ 'ਗੋਪਤਿਰ' ਨਾਮਕ ਪਾਤ੍ਰ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ 'ਸੁਰਸ਼ਾਰਦੂਲ' ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੂਜਾ ਪਾਤ੍ਰ 'ਈਸ਼ੇਤਵੇਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚੌਥਾ ਪਾਤ੍ਰ 'ਸ਼ੰਨੋ ਦੇਵੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧੂਸਰ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਚਿੱਟਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਆਗਨਿੰ ਸੰਸੁਪਤਿੰ' ਅਤੇ 'ਯਮੋਨਾਗ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਵਾਤ' ਅਤੇ 'ਆਪਿਆਯਸ੍ਵ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਦੋ-ਦੋ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਛਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਤ੍ਰਾਤਾਰਮ ਇੰਦਰ' ਅਤੇ 'ਅਗਨਿਰ ਮੂਰਧਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਕਿੰਚਿਦ ਅਧਾਤੁ' ਅਤੇ 'ਆਚਤਵਾ ਅਭਿਤਵਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਅੱਗ ਲਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਜਰੂਰੀ ਸਾਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਸਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਭ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਤ੍ਰ ਯਜਨਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਤੱਕ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਅਚਾਰਯ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਸ਼, ਵਾਧੂ ਪਾਤ੍ਰ, ਗ੍ਰਹ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਲਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਾਧੂ ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਵਾਸਤੋਸ਼ਪਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਿਤ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਚਾਰਯ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਥੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ (ਦ੍ਵਿਜ) ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਭਦ੍ਰੰ ਕਰਨ' ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਾਂਸੀ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 'ਅਗਨਿਰ ਜੋਤੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਰੀਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਜਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।