ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੌਣਕ ਜੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਕਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਾਪਸ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਮਹਲ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਹੇ ਸ਼ੌਣਕ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੂਣੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੂਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਮਹਲ ਦਾ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਿੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਤ ਦੇ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਦੂਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕੁੱਲ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੀਠਕਾ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ, ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਖਾਲੀ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੱਤ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੂਣੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਡਾਲ ਜਾਂ ਮਹਲ ਦੇ ਮਾਪ ਹਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲਾ ਕਮਰਾ ਦੂਣਾ ਵੱਡਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮਾਪ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੋਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਲੰਮਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਠ-ਕੋਣੀਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਦਰਕ, ਸਰਵਤਾ, ਭਦਰਾ, ਰੁਚਕ ਅਤੇ ਨੰਦਨਾ — ਇਹ ਚੌਕੋਣੇ ਰੂਪ ਵੈਰਾਜਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਮਾਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਲ ਹਨ। ਕੁੰਗਣ, ਡੰਕਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਮਹਾ ਕਮਲ — ਇਹ ਵੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਗੁਵਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੋਲ ਰੂਪ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਭੂਮੁਖ, ਭੂਧਰ, ਸ੍ਰੀਜਯ ਅਤੇ ਪૃਥਿਵੀਧਰ — ਇਹ ਵੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਜ੍ਰ, ਚਕ੍ਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਵਭ੍ਰੁਸੰਜ਼ਿਤਾ — ਇਹ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਿਜਯਾ ਨਾਮਕ, ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿਕੋਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਡਾਲ, ਜੇਕਰ ਬਰਾਬਰ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ — ਦੋਵੇਂ ਢੰਗ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵੀ। ਕਈ ਵਾਰ, ਪੰਡਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕੰਧ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲਕੀਰਾਂ ਅਣਗਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ, ਕੁਝ ਅਸਪਸ਼ਟ। ਮੰਦਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਢੱਕਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਭੇਰੀ-ਮਿਨਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਨਾਟਯ-ਮੰਡਪ ਜਾਂ ਨਾਟਕ-ਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀਹੜਾ ਬਣਾਉ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਰਣ ਦਿਆਂਗਾ।