ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂರ್ವ ਖੰਡ ਦੇ ਚਾਲੀ-ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਵਾਸ্তু ਮਾਪ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਜੋ ਜੀਵ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਚੂ ਆਦਿ ਜੰਤੂਆਂ ਲਈ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਸਤੂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀ, ਭੇਜਣਾ, ਘਟੀਆਪਣ, ਆਪਣਾ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਡਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਨਿਸ਼ਕੰਤੀਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਸ਼ਵੱਥ, ਪਲਕਸ਼ ਤੇ ਵਟ ਵਰਖ਼ ਹਨ, ਉਡੁੰਬਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਹਲ ਜਾਂ ਘਰ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਸਤੂ ਮਾਪ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਚੌਂਤਾਲੀ-ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸ਼ੌਣਕ ਜੀ, ਮੈਂ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮਹਲ ਚਤੁਰਭੁਜ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜੇ ਹੋਣ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਜੰਘ ਉੱਪਰਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਜੰਘ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਹਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਓ। ਜਾਂ, ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ। ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਕੁੱਲ ਉਚਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਮਾਪੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਆਂ 'ਚ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਧੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਜੰਘ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਾ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਬਾਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਓ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜਾ ਆਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਚੌਕੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਰਵਾਜੇ ਵਾਂਗ, ਬਾਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਛੱਡੋ। ਪੈਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮੰਡਪ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਮਾਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਲਵੋ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਾ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਪ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਗੋਲ, ਦੂਜਾ ਲੰਬਾ, ਪੰਜਵਾਂ ਅਸਟਕੋਣੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਭਦ੍ਰਕ, ਸਰਵਤਾ, ਭਦ੍ਰ, ਰੁਚਕ ਅਤੇ ਨੰਦਨ — ਇਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰਾਜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਮਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਲ ਵੀ ਹਨ। ਚੂੜੀ, ਢੋਲ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾ-ਕਮਲ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਸਭ ਰੂਪ ਉਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।