ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰਿ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਬਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪਥਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਖਾਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੰਬੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਵਰਗਾ ਮੁੰਹ ਹੋਵੇ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਆਕਾਰ ਗੋਲ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿਚ ਇੱਕ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੱਡੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਨਾਭੀ ਵਰਗਾ ਚੱਕਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਬਿੰਦੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਰਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਨੀਲਾ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਪੰਜ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦ੍ਵਨਮਾਲੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੱਡਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਨੰਤਕਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੰਗ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਚੌੜੇ ਮੁੰਹ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬਿਲਵ ਫਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਵੈਕੁੰਠਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਰਤਨ ਵਰਗੀ, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਚੱਕਰ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਕੀਰ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਚਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੂਪ ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਾ ਰਹੇ। ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅੰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਸ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗਾਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਗਮ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੈਲ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਚੈਪਟਰ 'ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ' ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਤੂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੈਰ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਕਿਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਮਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਕੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਈਸ਼, ਪਰਜਨਯ, ਜਯੰਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰ (ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੂਸ਼ਾ, ਵਿਤਥਾ, ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੁਰ, ਸ਼ੇਸ਼, ਪਾਪ, ਦੌਰ, ਰੋਗ, ਢਹਿਮੁਖ ਅਤੇ ਖਯਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਲਾਟ, ਸੋਮ, ਦੋ ਸੱਪ, ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਚਾਰ ਕੋਣਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿਚ, ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਦੇਵਤੇ ਹਨ—ਅਰਯਮਨ, ਸਵਿਤਾ, ਵਿਵਸਵਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਅੱਠਵਾਂ ਅਪਵਤਸ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵੰਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਰੀ ਕਾਲਿਕਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗੰਧਰਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰਸੋਈਘਰ ਹੋਵੇ। ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਕਮਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿੜਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰ, ਬਿਸਤਰਾਂ, ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਵਾਲਾ ਮਹਿਮਾਨਘਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਥਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ, ਸੰਪੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।