ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਨੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਇਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਛੋਟਾ ਧਾਗਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧਾ ਲੰਬਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਅਠ (੧੦੮) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਾਗਾ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ। ਯਜਮਾਨ ਮੰਡਪ ਜਾਂ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਗਾ ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ, ਜੰਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ, ਚੌਵੀ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਗੰਢਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਕੇਸਰ, ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੀਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੱਠੋ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਸੱਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ, ਨੀਲਾ ਰੰਗ, ਤਿਲ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਚੌਲ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਆਗੇ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਘੜੇ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਨੌਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਵੇਦੀ, ਮੰਡਪ, ਘਰ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਸਾਰੇ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣਾ।" ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧੂਪ ਆਦਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਨੇਊ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਨੇਊ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨੇਊ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਇਹ ਜਨੇਊ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦੀ ਬਲੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੌ ਅਠ (੧੦੮) ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਜਨੇਊ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਸਤਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਨ-ਅੰਜਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਵੇਹਰ, ਮੂਤੀ, ਮੰਦਰ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਬਣਾਕੇ, ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਮਾਲਾ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸੇ," ਇਉਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਜਜਨਮੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਪੂਜਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—"ਮੈਂ ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ।" ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਥਵਾਨ ਸਮਝੋ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਰਥ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘੋੜੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਤਮਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਭੋਗਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨੇਊ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੁਆਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।