ଵାସସୀ ପରିଧାର୍ଯାଥ ଧୌତେ ତୁ ଶୁଚିନୀ ଶୁଭେ । ଦର୍ଭାଣ୍ଯାଦୌ ସମାସ୍ତୀର୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରାନ୍ଵିକୀର୍ଯ ଚ ॥ ୨,୩୨.
ପରେ, ଶୁଚି ଏବଂ ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶରୀର ଧୋଇ, ଆଦିରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ଦକ୍ଷିଣ ତଳ ଦିଆଯାଇ ବିଛାଇବା ଉଚିତ।
ତିଲାନ୍ ଗୋମଯଲିପ୍ତାଯାଂ ଭୂମୌ ତତ୍ର ନିଵେଶଯେତ୍ ॥ ୨,୩୨.
ଗୋମୟ ଲେପିଥିବା ଭୂମିରେ ତିଳ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଗୁଦକ୍ଶିରସଂ ଵାପି ମୁଖେ ସ୍ଵର୍ଣଂ ଵିନିଃ କ୍ଷେପେତ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲା ତତ୍ର ତୁଲସୀ ଚ ଖଗେଶ୍ଵର ॥ ୨,୩୨.
ପ୍ରାଣୀର ମୁଖରେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମୁଣ୍ଡ ଦିଆଯାଇ ସୁନା ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଖଗରାଜ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଓ ତୁଳସୀ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵିଧେଯା ସନ୍ନିଧୌ ସର୍ପିର୍ଦୀପଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲଯେତ୍ପୁନଃ । ନମୋ ଭଗଵତେ ଵାସୁଦେଵାଯେତି ଜପସ୍ତଥା ॥ ୨,୩୨.
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଘୀର ଦୀପ ପୁନଃ ଜଳାଇବା ଉଚିତ ଏବଂ 'ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ' ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଦୌ ତୁ ପ୍ରଣଵଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଦାନେ ତତଃ ସ୍ମୃତେ । ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିସ୍ତତଃ ॥ ୨,୩୨.
ପ୍ରଥମେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପୂଜା ଏବଂ ଅର୍ପଣ କରି, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାରରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଣିପାତୈଃ ସ୍ତଵୈଃ ପୁଣ୍ଯୈର୍ଧ୍ଯା ନଯୋଗେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାନଂ ଚ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦୀନାନାଥେଭ୍ଯ ଏଵ ଚ ॥ ୨,୩୨.
ପ୍ରଣାମ, ଷ୍ଟୋତ୍ର, ପୁଣ୍ୟ ଗୀତ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦୁଃଖୀ, ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ପୁତ୍ତ୍ରେ ମିତ୍ରେ କଲତ୍ରେ ଚ କ୍ଷେତ୍ରଧାନ୍ଯଧନାଦିଷୁ । ନିଵର୍ତଯେନ୍ମମତ୍ଵଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପାଦୌ ହୃଦି ସ୍ମରନ୍ ॥ ୨,୩୨.
ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର, ଜୀବନସାଥୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ଧାନ୍ୟ, ଧନ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ମମତା ଛାଡି, ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚୈଃ ପୁରୁଷସୂକ୍ତଂ ଚ ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠାପଦସ୍ତଦା । ପୁତ୍ତ୍ରାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରପଠେଯୁସ୍ତେ ମ୍ରିଯମାଣେ ନିଜେ ଜନେ ॥ ୨,୩୨.
ଯଦି ସମ୍ଭବ, ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ପଠିବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଆପ୍ତମାନେ ନିଜ ଜନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଏହା ପଠିବା ଉଚିତ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ କୃତ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯାଵୁପସ୍ଥିତେ । ଫଲମପ୍ଯସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ସମାସାତ୍ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ ॥ ୨,୩୨.
ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଥିବାବେଳେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି।
ସ୍ନାନେନ ଶୁଚିତାପ୍ରାପ୍ତିରପାଵିତ୍ର୍ଯହୃତିସ୍ତତଃ । ତତୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ମୃତିସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାତ୍ସର୍ଵଫଲପ୍ରଦା ॥ ୨,୩୨.
ସ୍ନାନ କରିଲେ ଶୁଚିତା ଆସେ, ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର ହୁଏ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ, ଜ୍ଞାନର ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ।
ଦର୍ଭତୂଲୀ ନଯେତ୍ସ୍ଵର୍ଗମାତୁରଂ ତୁ ନ ସଂଶଯଃ । ତିଲୈର୍ଦର୍ଭୈଶ୍ଚ ନିଃ କ୍ଷିପ୍ତୈଃ ସ୍ନାନଂ କ୍ରତୁମଯଂ ଭଵେତ୍ ॥ ୨,୩୨.
ଦର୍ଭା ଚୋଇଁ ଉପରେ ବସିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତିଳ ଓ ଦର୍ଭା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଏହା କ୍ରତୁ ଭଳି ପୂଜା ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଶ୍ରୀର୍ହୁତାଶସ୍ତଥୈଵ ଚ । ମଣ୍ଡଲେ ଚୋପତିଷ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଵୀତ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୨,୩୨.
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଶ୍ରୀ ଓ ଅଗ୍ନି ମଣ୍ଡଳରେ ବସିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଗୁଦଗ୍ଵା କୃତେନେହ ଶିରସା ଲୋକମୁତ୍ତମମ୍ । ଵ୍ରଜତେ ଯଦି ପାପସ୍ଯାଲ୍ପତ୍ଵଂ ପୁଂସୋ ଭଵେତ୍ଖଗ ॥ ୨,୩୨.
ଏଠାରେ ଯଦି କେହି ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥାଏ, ଖଗ, ତେଁ ଯଦିଓ ଅପରାଧ କମ୍ ଥାଏ, ତଥାପି ସେ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ପଞ୍ଚରତ୍ନେ ମୁଖେ ମୁକ୍ତେ ଜିଵେ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରରୋହତି । ତୁଲସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗାଵୋ ଵିଷ୍ଣୁରେକାଦଶୀ ଖଗ ॥ ୨,୩୨.
ମୁଁହରେ ପାଞ୍ଚଟି ମଣି, ମୁକ୍ତା କିମ୍ବା ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ତୁଳସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଏକାଦଶୀ, ଏହିମାନେ ଖଗ, ଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ପଞ୍ଚ ପ୍ରଵହଣାନ୍ଯେଵ ଭଵାବ୍ଧୌ ମଜ୍ଜତାଂ ନୃଣାମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରେକାଦଶୀ ଗୀତା ତୁଲସୀ ଵିପ୍ରଧେନଵଃ ॥ ୨,୩୨.
ଏହି ଭବସାଗରରେ ଡୁବୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଟି ଉଦ୍ଧାର ଉପାୟ ଅଛି—ବିଷ୍ଣୁ, ଏକାଦଶୀ, ଗୀତା, ତୁଳସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗାଈ।
ଅସାରେ ଦୁର୍ଗସଂସାରେ ଷଟ୍ପଦୀ ଭକ୍ତିଦାଯିନୀ । ନମୋ ଭଗଵତେ ଵାସୁଦେଵାଯେତି ଜପନ୍ନରଃ ॥ ୨,୩୨.
ଏହି ଅସାର ଓ ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ, ଷଟ୍ପଦୀ ଶ୍ଲୋକ ଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁ ଲୋକ ନିତ୍ୟ 'ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ—
ଓଙ୍କାରପୂର୍ଵଂ ସାଯୁଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ପୂଜଯାପି ଚ ମଲ୍ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିରାରାଦ୍ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ॥ ୨,୩୨.
ଓଁକାର ପୂର୍ବକ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ; ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।
ବନ୍ଧାଭାଵେ ମମତ୍ଵେତୁ ଜ୍ଞାନଂ ପୁରୁଷସୂକ୍ତତଃ । ଯସ୍ଯଯସ୍ଯାଧିକତ୍ଵଂ ତୁ ସାଧନେଷ୍ଵେଷୁ କାଶ୍ଯପ ॥ ୨,୩୨.
ବନ୍ଧନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମମତା ରହିଯାଏ, ତେବେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ମିଳେ; ହେ କାଶ୍ୟପ, ଏହି ସାଧନାରେ ଯେଉଁଠି ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ ହୁଏ—
ତତ୍ତତ୍ଫଲସ୍ଯାପ୍ଯାଧିକ୍ଯଂ ଭଵତୀତ୍ଯଵଧାରଯ । ଦାତଵ୍ଯାନି ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରୀତୋଽସୌ ସର୍ଵଦା ଭଵେତ୍ ॥ ୨,୩୨.
ସେଉଁଠି ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମିଳେ; ଯେଉଁଠି ଯେତେ ପାରିବେ, ଦେବା ଉଚିତ, ତେଣୁ ସେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରହିବେ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍ନାନାଦିଷୁ ଫଲଂ ମଯା । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେ ଯେ ଗୁଣାଃ ସନ୍ତି ଶରୀରେ ତେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ॥ ୨,୩୨.
ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ନାନ ଓ ଏହାଦି ଉପକ୍ରମର ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଦେଲି; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରରେ ବି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
ପାତାଲଭୂଧରା ଲୋକାସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଦ୍ଵୀପସାଗରାଃ । ଆଦିତ୍ଯାଦିଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ପିଣ୍ଡମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ॥ ୨,୩୨.
ପାତାଳ, ପାହାଡ଼, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ବି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ପାଦାଧସ୍ତୁ ତଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପାଦୋର୍ଧ୍ଵଂ ଵିତଲଂ ତଥା । ଜାନୁଭ୍ଯାଂ ସୁତଲଂ ଵିଦ୍ଧି ସକ୍ଥିଦେଶେ ମହାତଲମ୍ ॥ ୨,୩୨.
ପାଦ ତଳେ ତଳ ଅଛି, ପାଦ ଉପରେ ବିତଳ; ଜାଙ୍ଘ ଠାରେ ସୁତଳ ଓ ଉରୁ ଦେଶରେ ମହାତଳ ଅଛି।
ତଥା ତଲାତଲଞ୍ଚୋରୌ ଗୁହ୍ଯଦେଶେ ରସାତଲମ୍ । ପାତାଲଂ କଟିସଂସ୍ଥନ୍ତୁ ପାଦାଦୌ ଲକ୍ଷଯେଦ୍ବୁଧଃ ॥ ୨,୩୨.
ଏଭଳି, ଗୁଡ଼ିକୁରେ ତଳାତଳ, ଗୁପ୍ତି ଦେଶରେ ରସାତଳ, କଟି ଦେଶରେ ପାତାଳ ଅଛି—ଏପରି ପାଦ ଠାରୁ ଉପରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଜାଣିପାରିବେ।
ଭୂର୍ଲୋକଂ ନାଭିମଧ୍ଯେ ତୁ ଭୁଵର୍ଲୋକଂ ତଦୂର୍ଧ୍ଵତଃ । ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ହୃଦଯେ ଵିଦ୍ଯାତ୍କଣ୍ଠଦେଶେ ମହସ୍ତଥା ॥ ୨,୩୨.
ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ଭୂର୍ଲୋକ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଭୁବର୍ଲୋକ; ହୃଦୟରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଓ କଣ୍ଠ ଦେଶରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି।
ଜନଲୋକଂ ଵକ୍ତ୍ରଦେଶେ ତପୋଲୋକଂ ଲଲାଟକେ । ସତ୍ଯଲୋକଂ ମହାରନ୍ଧ୍ରେ ଭୁଵନାନି ଚତୁର୍ଦଶ ॥ ୨,୩୨.
ମୁଁହ ଦେଶରେ ଜନଲୋକ, ଲଳାଟରେ ତପୋଲୋକ, ମହାରନ୍ଧ୍ରରେ ସତ୍ୟଲୋକ—ଏହି ଚଉଦ ଭୁବନ।
ତ୍ରିକୋଣେ ସଂସ୍ଥିତୋ ମେରୁରଧଃ କୋଣେ ଚ ମନ୍ଦରଃ । ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ କୈଲାସୋ ଵାମଭାଗେ ହିମାଚଲଃ ॥ ୨,୩୨.
ତ୍ରିକୋଣ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ, ତଳେ ମନ୍ଦର; ଦକ୍ଷିଣକୁ କୈଳାସ, ବାମପଟେ ହିମାଚଳ ଅଛି।
ନିଷଧଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵଭାଗେ ଚ ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧମାଦନଃ । ମଲଯୋ (ରମଣୋ) ଵାମରେଖାଯାଂ ସପ୍ତୈତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ ॥ ୨,୩୨.
ଉପରକୁ ନିଷଧ, ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗନ୍ଧମାଦନ, ବାମ ରେଖାରେ ମଲୟ କିମ୍ବା ରମଣ—ଏହି ସପ୍ତ କୁଳପର୍ବତ।
thumb|400px|କୁଶା ଏଵଂ ଅଶ୍ଵତ୍ଥ ପତ୍ରଯୋଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ଅଵଲୋକନମ୍ ଅସ୍ଥିସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତୋ ଜମ୍ବୂଃ ଶାକୋ ମଜ୍ଜାସୁ ସଂସ୍ଥିତଃ । କୁଶଦ୍ଵୀପଃ ସ୍ଥିତୋ ମାଂସେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପଃ ଶିରାସ୍ଥିତଃ ॥ ୨,୩୨.
ହାଡ଼ ଠାରେ ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ, ମଜ୍ଜାରେ ଶାକଦ୍ୱୀପ; ମାଂସରେ କୁଶଦ୍ୱୀପ ଓ ଶିରାରେ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ତ୍ଵଚାଯାଂ ଶାଲ୍ମଲିର୍ଦ୍ଵୀପୋ ପ୍ଲକ୍ଷଃ ରୋମ୍ଣାଂ ଚ ସଞ୍ଚଯେ । ନଖସ୍ଥଃ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଃ ସାଗରାସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ ॥ ୨,୩୨.
ଚର୍ମରେ ଶାଲ୍ମଳିଦ୍ୱୀପ, ରୋମ ସଂଗ୍ରହରେ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ; ନଖରେ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ, ଏହା ପରେ ସାଗରମାନେ।
କ୍ଷାରୋଦଶ୍ଚ ତଥା ମୂତ୍ରେ କ୍ଷାରେ କ୍ଷୀରୋଦସାଗରଃ । ସୁରୋଦଧିଶ୍ଚ ଶ୍ଲେଷ୍ମସ୍ଥଃ ମଜ୍ଜାଯାଂ ଘୃତସାଗରଃ ॥ ୨,୩୨.
ମୁତ୍ରରେ କ୍ଷାରୋଦ, ପିତ୍ତରେ କ୍ଷୀରସାଗର; ଶ୍ଲେଷ୍ମାରେ ସୁରୋଦଧି, ମଜ୍ଜାରେ ଘୃତସାଗର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।