ଗରୁଡପୁରାଣମ୍

ଲାଲା ମୂତ୍ରଂ ତଥା ଶୁକ୍ରଂ ମଜ୍ଜାର ରକ୍ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍ । ଆପଃ ପଞ୍ଚଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାସ୍ତେ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ॥ ୨,୩୨.

ଲାଲ, ପେଶାବ, ବୀର୍ୟ, ମଜ୍ଜା ଓ ପଞ୍ଚମ ରକ୍ତ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଜଳର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ସାବଧାନରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ।

କ୍ଷୁଧା ତୃଷା ତଥା ନିଦ୍ରା ଆଲସ୍ଯଂ କାନ୍ତିରେଵ ଚ । ତେଜଃ ପଞ୍ଚଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ରଯୋଗିଭିଃ ॥ ୨,୩୨.

ଭୋକ, ତିଆସ, ଘୁମ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ତେଜ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଯୋଗୀ କହିଛନ୍ତି, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ।

ରାଗଦ୍ଵେଷୌ ତଥା ଲଜ୍ଜା ଭଯଂ ମୋହସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ ଵାଯୁଜଂ ଗୁଣପଞ୍ଚକମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ମମତା ଓ ଦ୍ୱେଷ, ଲଜ୍ଜା, ଭୟ ଓ ମୋହ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ବାୟୁର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ।

ଆକୁଞ୍ଚନଂ ଧାଵନଞ୍ଚ ଲଙ୍ଘନଞ୍ଚ ପ୍ରସାରଣମ୍ । ନିରୋଧଃ ପଞ୍ଚମଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାଯୋଃ ପଞ୍ଚ ଗୁଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୨,୩୨.

ସଙ୍କୋଚ, ଦୌଡ଼, ଲାଫ, ପ୍ରସାରଣ ଓ ପଞ୍ଚମ ନିରୋଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବାୟୁର ଗୁଣ ମନ୍ୟ ହୁଏ ।

ଘୋଷଶ୍ଚିନ୍ତା ଚ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯଂ ଶ୍ରଵଣଂ ସତ୍ଯସଂକ୍ରମଃ । ଆକାଶସ୍ଯ ଗୁଣାଃ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାସ୍ତାର୍କ୍ଷ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ ॥ ୨,୩୨.

ଧ୍ୱନି, ଚିନ୍ତା, ଗଭୀରତା, ଶ୍ରବଣ ଓ ସତ୍ୟ କଥା ଆଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଆକାଶର ଗୁଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ।

ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁଷୀ ଜିହ୍ଵା ନାସା ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ପାଣୀ ପାଦୌ ଗୁଦଂ ପ୍ରାକ୍ଚ ଗୁହ୍ଯଂ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ॥ ୨,୩୨.

କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିହ୍ବା ଓ ନାକ—ଏହିପଞ୍ଚଟି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ । ହାତ, ପାଉଁ, ପିଛା ଓ ପୂର୍ବରୁ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ—ଏହିପଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ।

ଇଡାଚ ପିଙ୍ଗଲା ଚୈଵ ସୁଷୁମ୍ଣା ଚ ତୃତୀଯକା । ଗାନ୍ଧାରୀ ଗଜଜିହ୍ଵା ଚ ପୂଷା ଚୈଵ ଯଶା ତଥା ॥ ୨,୩୨.

ଇଡ଼ା, ପିଙ୍ଗଳା ଓ ତୃତୀୟ ସୁଷୁମ୍ଣା; ଗାନ୍ଧାରୀ, ଗଜଜିହ୍ବା, ପୂଷା ଓ ଏହିପରି ଯଶା ।

ଅଲମ୍ବୁଷା କୁହୂଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖିନୀ ଦଶମୀ ସ୍ମୃତା । ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତା ହ୍ଯେତାଃ ପ୍ରଧାନା ଦଶ ନାଡଯଃ ॥ ୨,୩୨.

ଅଲମ୍ବୁଷା, କୁହୂ, ଶଂଖିନୀ ଏବଂ ଦଶମୀ — ଏହି ଦଶଟି ମୁଖ୍ୟ ନାଡୀ ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି ବୋଲି କହାଯାଇଛି।

ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମାନଶ୍ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ । ନାଗଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ କୃକରୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ ॥ ୨,୩୨.

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ, ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟ —

ଇତ୍ଯେତେ ଵାଯଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଶ ଦେହେଷୁ ସୁସ୍ଥିତାଃ । କେଵଲଂ ଭୁକ୍ତମନ୍ନଞ୍ଚ ପୁଷ୍ଟିଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ଏହି ଦଶଟି ବାୟୁ ଦେହରେ ସୁସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ପୋଷଣ କରେ।

ନଯତେ ପ୍ରାଣଦୋ ଵାଯୁଃ ଶରୀରେ ସର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ । ଆହାରୋ ଭୁକ୍ତମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵାଯୁନା କ୍ରିଯତେ ଦ୍ଵିଧା ॥ ୨,୩୨.

ପ୍ରାଣଦାୟୀ ବାୟୁ ଦେହର ସମସ୍ତ ସଂଧିରେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ; ଖାଇବା ପରେ ବାୟୁ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ଦେଇଥାଏ।

ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଗୁହେ ସମ୍ଯକ୍ପୃଥଗନ୍ନଂ ପୃଥଗ୍ଜଲମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵମଗ୍ନେର୍ଜଲଂ କୃତ୍ଵା ତଦନ୍ନଞ୍ଚ ଜଲୋପରି ॥ ୨,୩୨.

ଏହା ଗୁହାରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣିକୁ ଅଲଗା କରେ; ପାଣିକୁ ଅଗ୍ନିର ଉପରେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟକୁ ପାଣିର ଉପରେ ରଖିଥାଏ।

ଅଗ୍ନେଶ୍ଚାଧଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାଣସ୍ତମଗ୍ନିଞ୍ଚ ଧମେଚ୍ଛନୈଃ । ଵାଯୁନା ଧମ୍ଯମାନୋଽଗ୍ନିଃ ପୃଥକ୍କିଟ୍ଟଂ ପୃଥଗ୍ରସମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ଅଗ୍ନିର ତଳେ ପ୍ରାଣ ଅଛି, ଯାହା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ମଳ ଓ ରସ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।

ମଲୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ କିଟ୍ଟଂ ଭିନ୍ନଂ ଦେହାତ୍ପୃଥଗ୍ଭଵେତ୍ । କର୍ଣାକ୍ଷିନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଦନ୍ତନାଭିଵପୁର୍ଗୁଦମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାରର ମଳ ଦେହରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ; କଣ, ଆଖି, ନାକ, ଜିଭ, ଦାନ୍ତ, ନାଭି, ଚର୍ମ ଓ ଗୁଦ —

ନଖା ମଲାଶ୍ରଯା ହ୍ଯେତେ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଞ୍ଚେତ୍ଯନନ୍ତକମ୍ । ଶୁକ୍ରଶୋଣିତସଂଯୋଗାଦେତତ୍ଷାଟ୍କୌଶିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ନଖ ମଳର ଆଶ୍ରୟ, ମଳ ଓ ପ୍ରମୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଶୁକ୍ର ଓ ରକ୍ତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଏହି ଷଡ୍‌କୌଶିକ ମଳ ଜଣାଯାଏ।

ରୋମ୍ଣାଂ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥା ତିସ୍ରୋଽପ୍ଯର୍ଧକୋଟି ସମନ୍ଵିତାଃ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଶନାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସାମାନ୍ଯାଦ୍ଵିନତାସୁତ ॥ ୨,୩୨.

ସାତ ଲକ୍ଷ କେଶ ଓ ବିଶି ନଖ ଅଛି; ବିନତାପୁତ୍ର, ସାଧାରଣ ଭାବରେ ବତ୍ତିଶି ଦାନ୍ତ ଅଛି।

ସପ୍ତ ଲକ୍ଷାଣି କେଶାଃ ସ୍ଯୁର୍ନଖାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତୁ ଵିଂଶତିଃ । ମାଂସଂ ପଲସହସ୍ରୈକଂ ସାମାନ୍ଯାଦ୍ଦେହସଂସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ସାତ ଲକ୍ଷ କେଶ ଓ ବିଶି ନଖ ଅଛି; ଦେହର ମାଂସ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ହଜାର ପଲା ଓଜନର।

ରକ୍ତଂ ପଲଶତଂ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଂ ବୁଦ୍ଧମେଵ ପୁରାତନୈଃ । ପଲାନି ଦଶ ମେଦଶ୍ଚ ତ୍ଵଚା ଚୈଵ ତୁ ତତ୍ସମା ॥ ୨,୩୨.

ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ପୁରାତନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ ରକ୍ତ ଏକ ଶତ ପଲା; ମେଦ ଦଶ ପଲା ଏବଂ ଚର୍ମ ମେଦ ସମାନ।

ପଲଦ୍ଵାଦଶକଂ ମଜ୍ଜା ମହାରକ୍ତଂ ପଲତ୍ରଯମ୍ । ଶୁକ୍ରଂ ଦ୍ଵିକୁଡଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶୋଣିତଂ କୁଡଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୨,୩୨.

ମଜ୍ଜା ଦ୍ୱାଦଶ ପଲା, ବଡ ରକ୍ତ ତିନି ପଲା; ଶୁକ୍ର ଦୁଇ କୁଡ଼ା ଏବଂ ରକ୍ତ ଏକ କୁଡ଼ା।

ଶ୍ଲେଷ୍ମାଣଶ୍ଚ ଷଡୂର୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣତଃ । ଅସ୍ଥ୍ନାଂ ହି ହ୍ଯଧିକଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଷଷ୍ଟ୍ଯୁତ୍ତରଶତତ୍ରଯାତ୍ ॥ ୨,୩୨.

ଛଅ ପରିମାଣ ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଏହି ପରିମାଣରେ ମଳ ଓ ପ୍ରମୁତ୍ର; ଅସ୍ଥି ଅଧିକ, ତିନି ଶତ ଷଷ୍ଟି ଗଣନା।

ଏଵଂ ପିଣ୍ଡଃ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଵୈଭଵଂ ସମ୍ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ମହେ । ସୁଖଂ ଦୁଃ ଖଂ ଭଯଂ କ୍ଷେମଂ କର୍ମଣୈଵ ହି ପ୍ରାପ୍ଯତେ ॥ ୨,୩୨.

ଏଭଳି ଦେହର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧି ବିବରଣା କରିବି। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ କ୍ଷେମ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ।

ଅଧୋମୁଖଂ ଚୋର୍ଧ୍ଵପାଦଂ ଗର୍ଭାଦ୍ଵାଯୁଃ ପ୍ରକର୍ଷତି । ତଲେ ତୁ କରଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଵର୍ଧତେ ଜାନୁପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ॥ ୨,୩୨.

ବାୟୁ ଗର୍ଭରୁ ଶିଶୁକୁ ତଳମୁଖ ଓ ଉପରପାଦ ଭାବରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ; ହାତ ତଳରେ ରଖିଲେ, ଶିଶୁ ଜାନୁପାର୍ଶ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୌ ଚୋପରି ନ୍ଯସ୍ତୌ ଜାନ୍ଵୋରଥ କରାଙ୍ଗୁଲୀ । ଜାନୁପୃଷ୍ଠେ ତଥା ନେତ୍ରେ ଜାନୁମଧ୍ଯେ ଚ ନାସିକା ॥ ୨,୩୨.

ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ରଖାଯାଏ, ହାତର ଆଙ୍ଗୁଳି ଜାନୁରେ; ଆଖି ଜାନୁର ପୃଷ୍ଠରେ, ନାକ ଜାନୁର ମଧ୍ୟରେ।

ଏଵଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ କ୍ରମାଦ୍ଯାତି ଜନ୍ତୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଗର୍ଭସଂସ୍ଥିତଃ । କାଠିନ୍ଯମସ୍ଥୀନ୍ଯାଯାନ୍ତି ଭୁକ୍ତପୀତେନ ଜୀଵତି ॥ ୨,୩୨.

ଏଭଳି ଜନ୍ତୁ ଜଣେ ନାରୀର ଗର୍ଭରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଅସ୍ଥିର କଠିନତା ଆସେ, ଏବଂ ଖାଇବା-ପିବିବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ରହେ।

ନାଡୀ ଵାପ୍ଯାଯନୀ ନାମ ନାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ର ନିବଧ୍ଯତେ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତଥାନ୍ତ୍ରସୁଷିରେ ସ ନିବଦ୍ଧଃ ପ୍ରଜାଯତେ ॥ ୨,୩୨.

ନାଭିରେ ବାପ୍ୟାୟନୀ ନାମକ ଏକ ନାଡୀ ଅଛି; ନାରୀମାନଙ୍କର ଆନ୍ତ୍ରର ଖାଲି ଭାଗରେ ଏହା ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ।

କ୍ରାମନ୍ତି ଭୁକ୍ତପୀତାନି ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଗର୍ଭୋଦରେ ତଥା । ତୈରାପ୍ଯାଯିତଦେହୋଽସୌ ଜନ୍ତୁର୍ଵୃଦ୍ଧିମୁପୈତି ଚ ॥ ୨,୩୨.

ମହିଳାମାନେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଗର୍ଭରେ ପହଁଚିଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଅଛିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଏହାରେ ଶରୀର ଗଠନ କରି, ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ସ୍ମୃତ୍ଯସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ବହ୍ଵ୍ଯଃ ସଂସାରଭୂତଯଃ । ତତୋ ନିର୍ଵେଦମାଯାତି ପୀଡ୍ଯମାନ ଇତସ୍ତତଃ ॥ ୨,୩୨.

ସେଠାରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀର ଅନେକ ସ୍ମୃତି ଉପଜେ, ଯାହା ସଂସାରର ମୂଳ; ଏହିପରି ଦିନେ ଦିନେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଇ, ଏହାର ମନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ପୁନର୍ନୈଵଂ କରିଷ୍ଯାମି ଭୁକ୍ତମାତ୍ର ଇହୋଦରାତ୍ । ତଥାତଥା ଯତିଷ୍ଯାମି ଗର୍ଭଂ ନାପ୍ନୋମ୍ଯହଂ ଯଥା ॥ ୨,୩୨.

ଗର୍ଭରେ ଖାଇବା ସମୟରେ, ସେ ଭାବେ—‘ମୁଁ ଆଉ ଏପରି କାମ କରିବିନାହିଁ’; ମୁଁ ଏପରି ଚେଷ୍ଟା କରିବି ଯେ, ଆଉ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବିନାହିଁ।

ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯଞ୍ଜୀଵୋ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଜନ୍ମଶତାନି ଵୈ । ଯାନି ପୂର୍ଵାନୁଭୂତାନି ଦେଵଭୂତାତ୍ମଜାନି ଵୈ ॥ ୨,୩୨.

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରାଣୀ ନିଜର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶତ-ଶତ ସ୍ମୃତିକୁ ମନେ ପକାଏ—ଦେବତା, ଭୂତ, ମାନବ ଭାବରେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଛି।