ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଶିଶ୍ନେ ଷଡ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୃଷାଣଦ୍ଵଯେ । ଦଶ ପାଦାଙ୍ଗୁଲୀଭାଗେ ଏଵମସ୍ଥୀନି ଵିନ୍ଯସେତ୍
ଲିଙ୍ଗରେ ଚାରିଟି, ଦୁଇଟି ଶୁକ୍ରାଶୟରେ ଛଅଟି ଏବଂ ପାଦ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଦଶଟି ହାଡ଼ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ନାରିକେଲଂ ଶିରଃ ସ୍ଥାନେଂ ତୁମ୍ବଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ତାଲୁକେ । ପଞ୍ଚରତ୍ନଂ ମୁଖେ ଦଦ୍ଯାଜ୍ଜିହ୍ଵାଯାଂ କଦଲୀଫଲମ୍
ମୁଣ୍ଡ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ନଡ଼ିଆ, ତାଳୁରେ ଏକ କୁମ୍ଭା, ମୁଁହରେ ପାଞ୍ଚଟି ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଏବଂ ଜିଭରେ କଦଳୀ ଫଳ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ତ୍ରେଷୁ ନାଲିକଂ ତଦ୍ଯାଦ୍ଵାଲୁକାଙ୍ଘ୍ରାଣେ ଏଵ ଚ । ଵସାଯାଂ ମୃତ୍ତିକାଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧରିତାଲମନଃ ଶିଲାଃ
ଆନ୍ତ୍ରରେ ଏକ ନଳି, ନାକରେ ବାଲୁକା, ଚର୍ବିରେ ମାଟି ଏବଂ ହରିତାଳ ଓ ଅଭ୍ରକ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପାରଦଂ ରେତସଃ ସ୍ଥାନେ ପୁରୀଷେ ପିତ୍ତଲଂ ତଥା । ମନଃ ଶିଲା ତଥା ଗାତ୍ରେ ତିଲପକ୍ଵନ୍ତୁ ସନ୍ଧିଷୁ
ବୀର୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପାରଦ, ମଳରେ ପିତଳ, ଶରୀରରେ ଅଭ୍ରକ ଏବଂ ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ତିଳ ଖଲ୍ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଯଵପିଷ୍ଟଂ ଯଥା ମାଂସେ ମଧୁ ଶୋଣିତମେଵ ଚ । କେଶେଷୁ ଚ ଜଟାଜୂଟଂ ତ୍ଵଚାଯାଞ୍ଚ ମୃଗତ୍ଵଚମ୍
ମାଂସ ପାଇଁ ଯବ ଚୁଣା, ରକ୍ତ ପାଇଁ ମଧୁ, କେଶ ପାଇଁ ଜଟା ଏବଂ ଚର୍ମ ପାଇଁ ମୃଗଚର୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ଣଯୋସ୍ତାଲପତ୍ରଞ୍ଚ ସ୍ତନଯୋଶ୍ଚୈଵ ଗୁଞ୍ଜିକାଃ । ନାସାଯାଂ ଶତପତ୍ରଞ୍ଚ କମଲଂ ନାଭିମଣ୍ଡଲେ
କାନରେ ତାଳପତ୍ର, ସ୍ତନରେ ଗୁଞ୍ଜି ବୀଜ, ନାକର ଟିପରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଏବଂ ନାଭି ମଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵୃନ୍ତାକଂ ଵୃଷଣଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵେ ଲିଙ୍ଗେ ସ୍ଯାଦ୍ଗୃଞ୍ଜନଂ ଶୁଭମ୍ । ଘୃତଂ ନାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଦେଯଂ ସ୍ଯାତ୍କୌ ପୀନେ ଚ ତ୍ରପୁସ୍ମୃତମ୍
ଶୁକ୍ରାଶୟ ଦୁଇଟିରେ ବେଗୁନ, ଲିଙ୍ଗରେ କଳାଜିରା, ନାଭିରେ ଘିଅ ଏବଂ ପିଛୁଳିରେ ଟିନ୍ ରଖିବା ଉଚିତ।
ମୌକ୍ତିକଂ ସ୍ତନଯୋର୍ମୂର୍ଧ୍ନି କୁଙ୍କୁମେଵ ଵିଲେପନମ୍ । କର୍ପୂରାଗୁରୁଧୂପୈଶ୍ଚ ଶୁଭୈର୍ମାଲ୍ଯୈଃ ସୁଗନ୍ଧିଭିଃ
ସ୍ତନ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକ୍ତା, ଲେପ ପାଇଁ କୁଙ୍କୁମ, ଏବଂ କର୍ପୂର, ଅଗରୁ ଧୂପ ଓ ଶୁଭ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ।
ପରିଧାନଂ ପଟ୍ଟସୂତ୍ରଂହୃଦଯେ ଚୈଵ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ଋଦ୍ଧିଵୃଦ୍ଧୀ ଭୁଜୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଞ୍ଚ କପର୍ଦକମ୍
ପୋଷାକ ପାଇଁ ପଟ୍ଟ ସୂତା ଦେବା ଉଚିତ, ଦୁଇ ବାହୁରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଆଖିରେ ଶଂଖ ଅଳଙ୍କାର ରଖିବା ଉଚିତ।
ଦନ୍ତେଷୁ ଦାଡିମୀବୀଜାନ୍ଯଙ୍ଗୁଲୀଷୁ ଚ ଚମ୍ପକମ୍ । ସିନ୍ଦୂରଂ ନେତ୍ରକୋଣେ ଚ ତାମ୍ବୂଲାଦ୍ଯୁପହାରକମ୍
ଦାନ୍ତ ପାଇଁ ଦାନିମ୍ବ ବୀଜ, ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଚମ୍ପକ ଫୁଲ, ଆଖିର କୋଣରେ ସିନ୍ଧୂର ଏବଂ ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵୌଷଦିଯୁତଂ ପ୍ରେତଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜାଂ ଯଥୋଦିତାମ୍ । ସାଗ୍ନିକେ ଚାପି ଵିଧିନା ଯଜ୍ଞପାତ୍ରଂ ନ୍ଯସ୍ଯେତ୍କ୍ରମାତ୍
ସମସ୍ତ ଔଷଧି ସହିତ ପ୍ରେତ ପୁତୁଳି ବନେଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୂଜା କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଯଜ୍ଞ ପାତ୍ରକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁନନ୍ତୁ ମ ଶିର ଇମଂ ମେ ଵରୁଣେନ ଚ । ପ୍ରେତସ୍ଯ ପାଵନଂ କୃତ୍ଵା ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲୋଦକୈଃ
ମହିଳାମାନେ ଏହି ମୁଣ୍ଡକୁ ଏବଂ ଭାଗବତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରନ୍ତୁ, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ଜଳରେ ପ୍ରେତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଷ୍ଣୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯା ସୁଶୀଲା ଗୌଃ ପଯସ୍ଵିନୀ । ତିଲା ଲୌହଂ ହିରଣ୍ଯଞ୍ଚ କର୍ପାସଂ ଲଵଣଂ ତଥା
ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଓ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କରି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ତିଳ, ଲୋହା, ସୁନା, କପାସ ଓ ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଧାନ୍ଯଂ କ୍ଷିତିର୍ଗାଵ ଏକୈକଂ ପାଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତିଲପାତ୍ରଂ ତତୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପଦଦାନଂ ତଥୈଵ ଚ
ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ, ମାଟି ଓ ଗାଈ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଶୁଧ୍ଧିକର ମନ୍ୟ; ତାପରେ ତିଳର ପାତ୍ର ଏବଂ ପାଦଦାନ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରେତମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥମାତ୍ମନଃ । ପ୍ରେତମୋକ୍ଷଂ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧୃଦି ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯଚ
ପ୍ରେତର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବୈଷ୍ଣବ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରେତମୋକ୍ଷ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ପୁତ୍ତଲକଂ କୃତ୍ଵା ଦାହଯେଦ୍ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁଦ୍ଧଯେ ତୁ ସଂସ୍କର୍ତା ପୁତ୍ରାଦିର୍ନିଷ୍କୃତିଂ ଚରେତ୍
ଏଭଳି ପୁତୁଳି ବନେଇ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ପୁତ୍ର ବା ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ ନିଷ୍କୃତି କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରୀନ୍କୃଚ୍ଛ୍ରାନ୍ଷଡ୍ଦ୍ଵାଦଶ ଚ ତଥା ପଞ୍ଚଦଶାପି ଚ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତନିମିତ୍ତାନୁସାରେଣ ଵିପ୍ରଵତ୍ସ୍ମୃତଃ
ତିନି, ଛଅ, ବାରହ ଏବଂ ପନ୍ଦର—ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ରୂପେ କାହିଁକି ଦେଉଛନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ଅପରାଧ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ଅଶକ୍ତୌ ଗୋହିରଣ୍ଯାଦି ପ୍ରତ୍ଯାମ୍ନାଯଂ ଚରେଦପି । ଆତ୍ମନୋଽନଧିକାରିତ୍ଵେ ଶୁଦ୍ଧିମେଵଂ ଚରେଦ୍ଵୁନ୍ଧଃ
ଯଦି ଗାଈ, ସୁନା ବା ଏପରି ଦାନ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ନିଜେ ଯଦି ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏହିପରି ଭାବରେ ପବିତ୍ରତା ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଅଶୁଦ୍ଧେନ ତୁ ଯଦ୍ଦତ୍ତମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯାଶୁଦ୍ଧିମେଵ ଚ । ନୋପତିଷ୍ଠତି ତତ୍ସର୍ଵମନ୍ତରିକ୍ଷେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଠାରେ ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ଦାନ ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ କିନ୍ତୁ ନିଜେ ପବିତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି, ସେସବୁ କାମ କୌଣସି ଫଳ ଦେଇନାହିଁ; ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ହରାଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଦହନାଦ୍ଯୌର୍ଧ୍ଵଦେହିକମ୍ । ଅକୃତ୍ଵା ନିଷ୍କୃତିଂ ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ ଦହନାଦିକମ୍
ପ୍ରଥମେ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରି, ତାପରେ ଶବଦାହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରଲୋକୀୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିନାହିଁ ଓ ଦାହାଦି କାମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ କାମ ଫଳହୀନ ହୁଏ।
ମତିପୂର୍ଵମମତ୍ଯା ଚ କ୍ରମାତ୍ତନିଷ୍କୃତିଂ ଶୃଣୁ । କୃତ୍ଵାଗ୍ନିମୁଦକଂ ସ୍ନାନଂ ସ୍ପର୍ଶନଂ ଵହନଂ କଥାମ୍
ବୁଝିବା ସହିତ କିମ୍ବା ନ ବୁଝି, କ୍ରମକ୍ରମେ କେମିତି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଶୁଣ। ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି, ଜଳ ଦାନ, ସ୍ନାନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ ବହନ ଓ କଥା ପାଠ କରିବା ପରେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।
ରଜ୍ଜୁଚ୍ଛେଦାଶ୍ରୁପାତଞ୍ଚ ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଶୁଧ୍ଯତି । ଏଷାମନ୍ଯତମଂ ପ୍ରେତଂ ଯୋ ଵହେତ୍ତୁ ଦେହତ ଵା
ରସ୍ସୀ କାଟିବା, ଅଶ୍ରୁ ପତାଇବା କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଶବ ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
କଟୋଦକକ୍ରିଯାଂ କୃତ୍ଵା କୃଚ୍ଛ୍ର ସାନ୍ତପନଂ ଚରେତ୍ । ନିମିତ୍ତେ ଲଘୁନି ସ୍ଵଲ୍ପଂ ମହନ୍ମହତି କଲ୍ପଯେତ୍
ଶବ ପାଇଁ ଜଳ କ୍ରିୟା କରି ସେ ପରେ କ୍ରିଚ୍ଛ୍ର ସାନ୍ତପନ ନାମକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଅପରାଧ ପାଇଁ ଛୋଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ବଡ଼ ଅପରାଧ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଗରୁଡ ଉଵାଚ । କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଯ ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଯ ତଥା ସାନ୍ତପନସ୍ଯ ଚ । ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ମେ ସ୍ଵାମିଂସ୍ତ୍ରଯାଣାମପି ସୁଵ୍ରତ
ଗରୁଡ଼ ପଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କ୍ରିଚ୍ଛ୍ର, ତପ୍ତକ୍ରିଚ୍ଛ୍ର ଓ ସାନ୍ତପନ—ଏ ତିନିଟିର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ, ମୋତେ କହ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ । ତ୍ର୍ଯହଂ ପ୍ରାତସ୍ତ୍ର୍ଯହଂ ସାଯଂ ତ୍ର୍ଯହମଦ୍ଯାଦଯାଚିତମ୍ । ଉପଵାସସ୍ତ୍ର୍ଯହଞ୍ଚୈଵ ଏଷ କୃଚ୍ଛ୍ର ଉଦାହୃତଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ତିନି ଦିନ ସକାଳେ, ତିନି ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ତିନି ଦିନ ଭିକ୍ଷା ଖାଇ ଓ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରିବା—ଏହାକୁ କ୍ରିଚ୍ଛ୍ର କୁହାଯାଏ।
ତପ୍ତକ୍ଷୀରଘୃତାମ୍ବୂନାମେକୈକଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପିବେତ୍ । ଏକରାତ୍ରୋପଵାସଶ୍ଚ ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର ଉଦାହୃତଃ
ପ୍ରତିଦିନ ତପ୍ତ ଦୁଧ, ଘିଅ ଓ ଜଳ ପିଇବା, ଏବଂ ଏକ ରାତି ଉପବାସ କରିବା—ଏହାକୁ ତପ୍ତକ୍ରିଚ୍ଛ୍ର କୁହାଯାଏ।
ଗୋମୂତ୍ରଂ ଗୋମଯଂ କ୍ଷୀରଂ ଦଧି ସର୍ପିଃ କୁଶୋଦକମ୍ । ଜଗ୍ଧ୍ଵା ପରେଽହ୍ନ୍ଯୁପଵସେତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ସାନ୍ତପନଞ୍ଚରନ୍
ଗାଈର ମୁତ୍ର, ଗୋବର, ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ ଓ କୁଶା ଛୁଆଁଥିବା ଜଳ ଖାଇ, ପରଦିନ ଉପବାସ କରିବା—ଏହିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ସାନ୍ତପନ କୁହାଯାଏ।
ମଯା ତେଽଯଂ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଦୁର୍ମୃତସ୍ଯ ଵିଧିଃ ଖଗ । ତଦା ମୃତଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଦୀପନିର୍ଵାଣମାଗତଃ
ହେ ପକ୍ଷୀ, ମୁଁ ତୋତେ ଅସମ୍ମାନିତ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ କ୍ରମ କହିଦେଲି। ଦୀପ ନିଶ୍ବାସି ଯିବାବେଳେ ଲୋକଟି ମୃତ୍ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣ।
ଅଗ୍ନିଦାହଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସୂତକଞ୍ଚ ଦିନତ୍ରଯମ୍ । ଦଶାହଂ ଗର୍ତପିଣାଡଞ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରେତପୂର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ଅଗ୍ନିଦାହ କରିବା ଓ ତିନି ଦିନ ସୂତକ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦଶାହ ଓ ଶବ ପାଇଁ ଗଡ଼ା ତିଆରି କରିବା, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ମୃତ ପାଇଁ ହୁଏ, ସେପରି କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଵିଧିଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ତତଃ ପ୍ରେତଶ୍ଚ ମୁକ୍ତିଭାକ୍ । ମୃତଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତିକୃତେଃ କୃତେ ଦାହେ ସ ଵୈ ଯଦି
ଏହିପରି କ୍ରମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରେ ପିତୃ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯଦି ଅଜାଣି ଜୀବିତ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି କ୍ରିୟା କରାଯାଏ ଏବଂ ଦାହ ହୁଏ—